Türkiyə Azərbaycan münasibətləri İlham Əliyevin təhlilində mərkəzi mövqe tutur

Beynəlxalq sistem Soyuq Müharibədən sonrakı dövrdə qurulmuş normativ çərçivədən sürətlə uzaqlaşır, güc balansları, hərbi potensial və müttəfiqlik münasibətləri yenidən qlobal siyasətin əsas müəyyənedicilərinə çevrilir. Ukrayna müharibəsi ilə Avropa təhlükəsizlik arxitekturasının pozulması, Yaxın Şərqdə xroniki münaqişələrin genişlənmə meyli və Cənubi Qafqazda status-kvonun faktiki olaraq sona çatması dövlətlərin təhlükəsizlik qavrayışlarını kökündən dəyişdirib. Bu yeni mənzərədə "beynəlxalq hüquq" diskursu getdikcə daha az praktik əhəmiyyət kəsb edən istinad nöqtəsi olaraq qalır, çəkindirmə və müttəfiqlik münasibətləri isə dövlətlər üçün mövcud prioritetlərə çevrilir.

Azərbaycan Prezidenti İlham Əliyevin yerli televiziya kanallarına verdiyi müsahibədə verdiyi qiymətləndirmələr diqqətəlayiqdir, çünki onlar bu transformasiyanın Türk dünyasında necə əks olunduğunu nümayiş etdirir. Əliyevin sözləri yalnız mövcud təhlükəsizlik riskləri ilə bağlı bir müşahidə deyil, həm də Türk Dövlətləri Təşkilatının (TDT) gələcəkdə necə strateji kimlik qazana biləcəyinə dair aydın bir fikir təqdim edir. Xüsusilə, hazırda Türkiyə ilə tətbiq olunan hərbi ittifaq modelinin digər Türk dövlətlərini də əhatə etmək üçün genişləndirilməsinin zəruriliyinə vurğu, təşkilatın yumşaq güc yönümlü strukturundan kənara çıxa biləcəyinə işarə edir.

Əliyevin "bugünkü dünyada "beynəlxalq hüquq" kimi bir şey yoxdur" ifadəsi beynəlxalq münasibətlərin normativ deyil, realist bir şəkildə şərhinə əsaslanır. Bu yanaşma birbaşa Azərbaycanın son illərdəki təcrübələri ilə bağlıdır. Beynəlxalq hüquq Qarabağ məsələsində illərdir Bakıya üstünlük versə də, konkret nəticələr vermədi; lakin hərbi potensial, strateji planlaşdırma və düzgün ittifaqlar tez bir zamanda yerdəki tarazlığı dəyişdirdi. Buna görə də, İlham Əliyevin vurğusu nəzəri bir ifadədən daha çox yaşanmış təcrübənin ümumiləşdirilməsidir.

Bu kontekstdə, Türkiyə-Azərbaycan münasibətləri İlham Əliyevin təhlilində mərkəzi mövqe tutur. Şuşa Bəyannaməsi ilə təsis edilmiş bu münasibət, strateji tərəfdaşlığın klassik tərifindən kənara çıxaraq qarşılıqlı hərbi yardımı əhatə edən ittifaq formatına çevrilib. Birgə təlimlər, müdafiə sənayesində inteqrasiya və siyasi səviyyədə koordinasiya bu münasibəti regional miqyasda müstəsna bir nümunəyə çevirmişdir. Əliyevin bu modelin Türk Dövlətləri Təşkilatı üçün təklifi onun gələcəyi ilə bağlı düşüncəsində əhəmiyyətli bir dəyişiklik olduğunu göstərir.

Türk Dövlətləri Təşkilatı hərbi təhlükəsizlik sahəsində ehtiyatlı yanaşma tətbiq etməklə yanaşı, əsasən mədəni, iqtisadi və diplomatik əməkdaşlığa diqqət yetirib. Əliyevin Azərbaycanda birgə hərbi təlimlər təklifi bu ehtiyatlı yanaşmanın şübhə altına alınmağa başladığını göstərir. Birgə təlimlər təkcə hərbi-texniki fəaliyyət deyil, həm də Türk dünyasının kollektiv potensialı ilə bağlı güclü siyasi mesajdır. Belə bir addım TDT-ni sadəcə məsləhət platformasından regional təhlükəsizlik tənliklərində nəzərə alınmalı olan bir aktyora çevirə bilər.

Lakin birgə hərbi əməkdaşlığın praktik ölçüsü onun simvolik təsiri qədər vacibdir. Müxtəlif hərbi ənənələrə, təhdid qavrayışlarına və xarici siyasət prioritetlərinə malik türk dövlətlərinin qarşılıqlı fəaliyyət qabiliyyətinin artırılması potensial böhranlarda koordinasiya problemlərini minimuma endirəcək. Bu, NATO-ya bənzər sərt kollektiv müdafiə strukturu əvəzinə, çevik və regiona xas təhlükəsizlik şəbəkəsi yaratmaq deməkdir. Əliyevin vurğuladığı "əməkdaşlıq, müttəfiqlik və qarşılıqlı dəstək" anlayışları məhz bu çevik modelə işarə edir.

Türk Dövlətləri Təşkilatı və təhlükəsizlik həddi

Türk Dövlətləri Təşkilatı əsasən mədəni əlaqələrin institusionallaşdırılması, iqtisadi əməkdaşlığın artırılması və diplomatik koordinasiyanın təmin edilməsi üzərində qurulub. Bu yanaşma düşünülmüş şəkildə həyata keçirilmişdir, çünki hərbi təhlükəsizlik kimi həssas bir əraziyə daxil olmağın, xüsusən də Orta Asiya dövlətləri üçün geosiyasi xərcləri var idi. Rusiya və Çin amilləri bu ehtiyatlı yanaşmanın əsas müəyyənediciləri idi.

Lakin dünya dəyişdikcə bu ehtiyatlı yanaşmanın davamlılığı şübhə altına alınıb. Əliyevin Azərbaycanda birgə hərbi təlimlər təklifi bu dönüş nöqtəsini təmsil edir. Birgə təlimlər sadəcə texniki hərbi fəaliyyətdən daha çox şeydir; onlar siyasi iradənin bəyannaməsidir. Onlar "Birlikdə hərəkət edə bilərik" deməyin ən konkret yoludur.

Burada əsas məqam bu əməkdaşlığın necə qurulacağıdır. Bu, sərt, NATO-ya bənzər kollektiv müdafiə təşkilatı deyil. Əksinə, çevik, uyğunlaşa bilən, regional və praqmatik təhlükəsizlik şəbəkəsidir. Əliyevin vurğuladığı "əməkdaşlıq, müttəfiqlik və qarşılıqlı dəstək" anlayışları məhz bu çevik modelə işarə edir.

Birgə hərbi təlimlərin siyasi əhəmiyyəti ən azı hərbi əhəmiyyəti qədər böyükdür. Belə bir addım Türk dünyasının təkcə tarixi və mədəni birlik deyil, həm də ortaq maraqlar ətrafında hərəkət edə bilən strateji bir sahə olduğunu nümayiş etdirir. Bu mesaj təkcə daxili auditoriyaya deyil, həm də regional və qlobal aktyorlara ünvanlanıb.

Cəsarət yalnız silah və əsgərlərin sayı ilə deyil, həm də niyyətin aydınlığı ilə bağlıdır. Birgə təlimlər bu niyyəti göz qabağında saxlayır. Onlar həmçinin Türk dövlətlərinin böhran dövrlərində birlikdə hərəkət etmək qabiliyyətini artırır. Müxtəlif hərbi doktrinaların, komandanlıq yanaşmalarının və texniki infrastrukturların uyğunlaşdırılması yalnız bu cür fəaliyyətlər vasitəsilə mümkündür.

İlham Əliyev məhz bunu vurğulayır: Dünya sərtləşdikcə simvolik ittifaqlar kifayət deyil; real nəticələrə malik praktik əməkdaşlığa ehtiyac var.

Zəngəzur Dəhlizi: Təhlükəsizlik coğrafiyası

İlham Əliyevin təhlükəsizlik müzakirəsi Zəngəzur Dəhlizi kontekstində daha konkret məna kəsb edir. Zəngəzur sadəcə Azərbaycan və Naxçıvan arasında nəqliyyat yolu deyil. Bu dəhliz Türk dünyasını fiziki olaraq birləşdirəcək strateji bir arteriyanı təmsil edir. Enerji, ticarət və logistika ölçülərindən başqa, əhəmiyyətli geosiyasi çəkiyə malikdir.

Belə bir dəhlizin təhlükəsizliyi təbii olaraq hərbi çəkindirmə və regional əməkdaşlığı zəruri edir. Zəngəzurun təhlükəsizliyi təkcə Azərbaycanın təhlükəsizliyi deyil, həm də Türk dünyasının inteqrasiya iddiasının təhlükəsizliyidir. Buna görə də, Türk Təşkilatı çərçivəsində inkişaf etdirilən hərbi əməkdaşlıq təkcə müdafiə siyasəti kimi deyil, həm də inteqrasiya siyasətinin bir hissəsi kimi qəbul edilməlidir.

Əlbəttə ki, bu proses ciddi çətinliklərlə üzləşir. Orta Asiya Türk dövlətlərinin Rusiya və Çinlə münasibətləri hərbi əməkdaşlıq məsələsində diqqətli bir tarazlıq aktını tələb edir. Lakin, Əliyevin açıqlamaları da göstərir ki, bu tarazlıq artıq statik şəkildə saxlanıla bilməz. Dünya sürətlə dəyişdikcə, təhlükəsizliyin daim təxirə salınması yalnız riskləri artırır.

Türk dünyası üçün məsələ böyük dövlətlərə qarşı blok yaratmaqda deyil. Məsələ öz təhlükəsizlik prioritetlərini müəyyən edə və lazım olduqda birgə hərəkət edə bilən bir potensialın yaradılmasındadır. Əliyevin çağırışı məhz bu potensialın yaradılmasına yönəlib.

Nəticə: Türk dünyasının ortaq müdafiəsi gücləndirilməlidir

İlham Əliyevin açıqlamaları təkcə hazırkı təhlükəsizlik müzakirəsini deyil, həm də Türk dünyası üçün çoxdan gözlənilən qarşıdurmanı zəruri edir. Dünya sürətlə sərtləşdikcə, güc balansları yenidən formalaşdıqca və böhranlar müvəqqəti deyil, daimi xarakter alır, yalnız xoşməramlı bəyannamələrə və təhlükəsizlik üçün beynəlxalq normalara güvənmək artıq real yanaşma deyil. Əliyevin sözləri bu reallığın aydın və süzgəcdən keçirilməmiş ifadəsidir.

Bu gün Türk Dövlətləri Təşkilatı üçün əsas sual hərbi əməkdaşlığın baş tutub-tutmayacağı deyil, bu əməkdaşlığın nə qədər gecikdiyidir. Çünki təşkilatın coğrafi ərazisini, enerji boru kəmərlərini, nəqliyyat dəhlizlərini və geosiyasi tranzit zonalarını nəzərə alsaq, artıq təhlükəsizliyə ikinci dərəcəli məsələ kimi yanaşmaq mümkün deyil. Türk dünyası geosiyasətin mərkəzində dayanan, təhlükəsizliyi isə kənara qoyan bir struktur ola bilməz.

Bu məqamda əsas sual, türk dünyasının öz təhlükəsizliyini başqalarının prioritetlərinə, yoxsa öz strateji ehtiyaclarına uyğun olaraq müəyyən edib-etməyəcəyidir. Böyük güclər arasında rəqabət dərinləşdikcə, ortada qalan bölgələr ya passiv bölgələrə çevrilir, ya da öz təsirlərini göstərirlər. Türk dünyası üçün üçüncü yol getdikcə daralır.

Nəticə etibarilə, İlham Əliyevin sözləri Türk dünyası üçün həyəcan təbili çalır. Türk Dövlətləri Təşkilatı ya dəyişən qlobal nizama uyğunlaşacaq və təhlükəsizlik məsələlərinə kollektiv müdrikliklə yanaşacaq, ya da geosiyasətin qarışıq dalğaları arasında sadəcə müşahidəçi olaraq qalacaq.

Bu gün sual "birlik" ideyasının doğru olub, olmaması deyil; daha çox, bu ideyanın hansı sahələrdə, hansı cəsarətli və konkret addımlarla həyata keçiriləcəyidir. Görünür, hərbi əməkdaşlıq indi qaçılmaz olaraq bu müzakirənin mərkəzindədir. Məhz bu səbəbdən də, Əliyevin çağırışı sadəcə günü xilas edən bir bəyanat deyil, gələcək üçün strateji dönüş nöqtəsi hesab edilməlidir.

MEHMET GÖKHAN ÖZÇUBUKÇU

Diplomatiya və Strateji Araşdırmalar Mərkəzinin (DASAM) prezidenti

Xüsusi olaraq "Xalq Cəbhəsi" üçün