Vopşe , znaçit , tak çto sözləri lüğətimizə salınmalıdırmı? Nizami Cəfərov haqlıdır?

Kulis.az Ülvi Bahadırın yeni yazısını təqdim edir.

Müasir dövrdə Azərbaycan dili yeni çağırışlarla üz-üzədir. Texnologiyanın sürətli inkişafı, informasiya axınının sərhəd tanımaması və qloballaşmanın doğurduğu dil təzyiqləri milli dilin gündəlik və rəsmi sahələrdə işlənməsinə ciddi təsir göstərir. Bu şəraitdə dilin qorunması, zənginləşdirilməsi və inkişafı istiqamətində elmi və ictimai müzakirələr qaçılmaz olur. Tanınmış dilçi alim, akademik Nizami Cəfərovun son müsahibəsindəki fikirlər də məhz bu müstəvidə geniş rezonans doğura biləcək məqamlarla zəngindir. O, müsahibəsində qeyri-rəsmi danışıqda istifadə olunan rus sözlərinin ("vopşe", "tak çto", "znaçit" və s.) dilin leksikonuna daxil edilməsinin mümkünlüyünü irəli sürür və söz yaradıcılığına daha açıq yanaşma təklif edir. Bu yanaşma müasir dil siyasəti baxımından həm müzakirə, həm də tənqid predmetinə çevrilə bilər.

***

Akademikin fikrindəki əsas tezislərdən biri gündəlik danışıqda artıq kök salmış alınma sözlərin rəsmi leksikona daxil edilməsinin zəruriliyi ilə bağlıdır. Burada bir sıra suallar doğur:

Danışıqda işlənən hər söz leksikona daxil edilməlidirmi?

Normativ dilin sərhədləri harada bitir?

Dilin leksikonu yalnız sözlərin toplandığı sadə bir siyahı deyil. Bu, həm də dilin kimliyi, tarixi, dəyərləri və milli varlığın ifadəsidir. Danışıq dilindəki alınma və bəzən təhrif olunmuş sözlərin artması doğrudur – "vopşe", "znaçit", "tak çto" kimi ifadələr xüsusilə gənc nəslin nitqində geniş yayılıb. Ancaq bu, həmin sözlərin rəsmi şəkildə dilin tərkibinə daxil edilməsinə əsas vermir. Əksinə, bu sözlərə qarşı maarifləndirmə yolu ilə alternativlərin təbliği daha məqsədəuyğundur. Əgər danışıqda işlədilən bütün sözləri dilin norma dairəsinə daxil etsək, onda dil strukturu pozular, norma və nizama əsaslanan leksik sistem zəifləyər.

***

Qloballaşma ilə paralel olaraq ingilis, fransız, ərəb və hətta İndoneziya və hind dillərindən də müəyyən sözlər mətbuatda və sosial şəbəkələrdə rast gəlinir. Nizami Cəfərovun təklif etdiyi kimi, bu sözlər kütləvilik qazandıqca lüğətə salına bilərmi?

Əlbəttə, dil canlı orqanizmdir və inkişaf prosesi zamanı alınma sözlərə ehtiyac yaranır. Amma burada leksik alınmanın səbəbi və ehtiyacı diqqətlə araşdırılmalıdır. Alınma yalnız vacib texnoloji, hüquqi, iqtisadi və elmi anlayışların ifadəsi üçün olduqda məqsədəuyğundur. Sadəcə dəbdədir deyə, yaxud "rəng qatır" deyə söz gətirmək isə dilin zəifləməsinə, onun daxili inkişaf imkanlarının yox sayılmasına gətirib çıxarır. Bu, dilin özünün yeni söz yaratma gücünü kölgədə qoyur.

***
Nizami Cəfərovun ən maraqlı və əsaslandırılmış yanaşmalarından biri söz yaradıcılığı potensialının genişliyinə dair fikridir. Dəmirçidən "taxtaçı"ya gedən yol sadə görünsə də, burada morfoloji potensialın gücü dayanır. Dilin öz daxili resursları hesabına yeni sözlər yaratmaq həm onun sağlam inkişafına, həm də milli xüsusiyyətlərinin qorunmasına xidmət edir.

Azərbaycan dili söz düzəltmə imkanları baxımından zəngindir. İsmi, sifəti, felə, zərfə çevirə bilən məhsuldar şəkilçilərimiz var və bu imkanlar dilə yeni məna qatmaq üçün kifayətdir. Bu səbəbdən alınma sözlərə deyil, məhz daxili söz yaradıcılığına söykənən islahatlara ehtiyac var. “Taxtaçı”, “dəriçi”, “kitabçı” kimi sözlər xalq danışığında işlənirsə, deməli, bu potensial artıq realdır.

***

Əgər biz dildəki xaosu aradan qaldırmaq və milli dilin dayaqlarını möhkəmləndirmək istəyiriksə, ilk növbədə dil siyasətini normativ baza üzərində qurmalıyıq. Bunun üçün isə:

1. Qanunvericilik və dil normaları gücləndirilməli, monitorinq mexanizmləri tətbiq edilməlidir.
2. Məktəb və ali təhsil müəssisələrində dilin tədrisi yalnız qrammatika üzərində yox, həm də nitq mədəniyyəti üzərində qurulmalıdır.
3. Media və ictimai platformalarda yanlış dil istifadəsinə qarşı maarifləndirmə proqramları hazırlanmalıdır.

Unutmayaq ki, dil təkcə ünsiyyət vasitəsi deyil. O, kütləni formalaşdıran mədəni və ideoloji əsasdır. Normasız və sistemsiz dil kütləni yönləndirə bilməz.

Lüğət tərtibi yalnız filoloji məsələ deyil – bu, ideoloji və siyasi məsuliyyət daşıyan prosesdir. Bir sözün leksikona salınması onun cəmiyyətə rəsmən təqdimatı deməkdir. Bu, o deməkdir ki, artıq o söz ədəbi norma sayılacaq, təhsil və media orqanlarında işlədilə biləcək. Bu baxımdan, "vopşe", "tak çto", "znaçit" kimi sözlərin rəsmi lüğətə salınması, həmçinin təsadüfi alınma sözlərin mətbuatdakı varlığı əsasında onların təsdiqlənməsi ciddi təhlükə yarada bilər.

***

Nizami Cəfərovun bu fikirləri cəsarətli və müasir dövrün reallıqlarını nəzərə almağa çalışsa da, onların icrası və tətbiqi məsələsində daha ehtiyatlı və sistemli yanaşma tələb olunur. Akademikin bu məsələləri dilçilər, müəllimlər, yazıçılar, media nümayəndələri və ictimaiyyət arasında geniş müzakirəyə çıxarmaq istəyi təqdirəlayiqdir. Amma bu tip fikirlər dil islahatına çevrilmədən əvvəl çoxcəhətli diskussiyaya açıq olmalıdır.

***

Azərbaycan dili bu gün öz varlığını qorumaqla yanaşı, inkişaf və yenilənmə prosesindən də keçir. Alınma sözlərin idarəsiz şəkildə leksikona daxil edilməsi əvəzinə, daxili söz yaradıcılığına əsaslanan islahatlar, maarifləndirmə, normativ baza gücləndirilməsi və mədəni dil istifadəsi vərdişlərinin aşılanması əsas prioritet olmalıdır. "Vopşe"dən "taxtaçı"ya gedən yol məhz bu seçimlərdən keçir.