Xəzər dənizi yoxa çıxır: Çıxış yolu AÇIQLANDI

“Xəzər dənizinin suyunun səviyyəsinin aşağı düşməsi problemi hazırda Xəzəryanı dövlətlər üçün prioritet məsələyə çevrilib. 

Daha bir azalma fəlakətli ola bilər. Aral dənizinin başına gələnləri hamımız bilirik”.

Bunu “Cebheinfo.az”-a açıqlamasında ekoloq Fikrət Cəfərov, Prezident İlham Əliyevin BMT Baş Assambleyasının 80-ci sessiyasındakı çıxışında Xəzər dənizinin ekoloji vəziyyətinin pisləşməsi məsələsinə münasibət bildirərkən deyib.

O qeyd edib ki, artıq bəzi yerlərdə dəniz yüzlərlə metr geri çəkilib, bataqlıq, şoran torpaqları geridə qoyub:

"Ən qorxulu vəziyyət orta dərinliyi 10-15 metr olan dayaz olan Şimali Xəzərdə inkişaf edir. Azərbaycanda balıqların əsas çoxalma və qidalanma yerləri olan Kiçik və Böyük Qızılağa körfəzləri artıq bundan əziyyət çəkir. Bu problem dənizdə neft-qaz sənayesi, gəmiçilik, balıqçılıq və digər sənaye sahələrinə milyardlarla dollar itkilərə səbəb olacaq".

Onun sözlərinə görə, alimlər və ekspertlər arasında dənizin səviyyəsinin enməsi ilə bağlı fərqli mövqelər mövcuddur.

"Bəziləri bunun Xəzər dənizinə xas təbii proses olduğunu deyir. Onlar dəniz səviyyəsinin tezliklə yenidən qalxacağını təkid edirlər. Digərləri isə iddia edirlər ki, 10-15 il ərzində dəniz səviyyəsi 15-20 metr aşağı düşə bilər. Bu da ekoloji fəlakətə gətirib çıxarır və iqlim dəyişikliyi ilə bağlıdır".

Ekoloq qeyd edib ki, bu proqnozların əksəriyyəti bir sıra əsas amilləri nəzərə almadığından sual altında qalır:

"Xəzər dənizinə mənfi təsir göstərən iqlim dəyişikliyi əsas faktordur. Çay axınının azalması (ilk növbədə Volqa və Ural çayları) səthdən buxarlanmanın artması ilə birlikdə dənizə su axınının kəskin azalmasına səbəb olur. Son illərdə mənfi saldo 2-6 % arasında dəyişir. Yağıntıların azalması da bu dinamikaya kömək edir".Fikrət Cəfərov əlavə edib ki, antropogen təsirlər də vəziyyəti daha da ağırlaşdırır:

"Xəzəryanı ölkələr kənd təsərrüfatını fəal şəkildə inkişaf etdirir, suvarılan sahələri artırır. Onlar ilk növbədə çay və yeraltı su ehtiyatlarından istifadə etməklə yanaşı, dayanıqlı elektrik enerjisi istehsal etmək üçün su anbarlarında saxlanılır.

Bütün bunlar torpaq səthindən buxarlanmanın artmasına gətirib çıxarır, yəni Xəzər dənizinə çatmalı olan su itir. Bunun bariz nümunəsi İran İslam Respublikasında Urmiya gölünün qurumasını göstərmək olar.

Göl qrunt suları ilə qidalanırdı. Artezian quyularından istifadə etməklə suvarılan əkinçiliyin inkişafı son 25-30 ildə yeraltı suların tükənməsinə səbəb olmuşdur. İndi göl demək olar ki, quruyub".O bildirib ki, Kür çayının axını ciddi təhlükə altındadır:

"Buna səbəb Gürcüstan və Türkiyə sərhədində kaskad (süni və ya təbii pilləli şəlalə) su elektrik stansiyalarının tikintisidir. Bu elektrik stansiyalarında Kür çayının suyunun 30 %-ə qədərindən istifadə edilməsi planlaşdırılır. 

Bu, Kür çayının axınının daha da azalmasına gətirib çıxaracaq ki, bu da Azərbaycan üçün böyük problemlər yarada bilər".O vurğulayıb ki, Volqa, Ural və Kür çaylarında iri su anbarlarının tikintisi də Xəzər dənizinin səviyyəsinə mənfi təsir göstərir:

"Əhəmiyyətli həcmdə su dənizə çatmayacaq. Onu da nəzərə almaq lazımdır ki, Azərbaycanda olduğu kimi, digər ölkələrdə də kənd təsərrüfatında istifadə olunan şirin su itkiləri 40-50 faiz təşkil edir".

Fikrət Cəfərov qeyd edib ki, Prezidentin müraciəti çox vacibdir, çünki yalnız birgə əməkdaşlıq olarsa, Xəzər dənizini itirmə riski azalacaq:

"Azərbaycan Prezidenti BMT Baş Assambleyasının 80-ci sessiyasında çıxışı zamanı Xəzəryanı ölkələri Xəzər probleminin həlli üçün qüvvələri birləşdirməyə çağırıb. Bu, çox vacib müraciətdir, çünki birgə səylər olmasa, biz Xəzəri itirmək riski ilə üzləşirik.

İlk növbədə, Xəzəryanı ölkələr Xəzər dənizinin su ehtiyatlarından, o cümlədən ona axan çayların ehtiyatlarından səmərəli istifadə üçün birgə plan hazırlayıb qəbul etməlidirlər. Həmçinin dənizin ekoloji vəziyyətinin yaxşılaşdırılmasına, onun bioresurslarının və biomüxtəlifliyinin qorunmasına yönəlmiş layihələrin həyata keçirilməsi zəruridir".

Ekoloq əlavə edib ki, Xəzər dənizinin ekoloji vəziyyətinin yaxşılaşdırılması üçün bir sıra layihələr həyata keçirilməlidir:

"Belə layihələrdən biri sahilyanı ərazilərdə buxarlanmanı azaldan, suyu oksigenlə zənginləşdirən və su orqanizmlərinin dəyişən şəraitə uyğunlaşmasına şərait yaradan sualtı yosun meşələrinin becərilməsi ola bilər.

Buxarlanmanın azaldılmasına yönəlmiş ikinci layihə suyun istiləşməsinin qarşısını alan və dəniz orqanizmləri üçün əlverişli şərait yaradan üzən günəş elektrik stansiyalarını əhatə edir. Bu və digər mühüm layihələri yalnız bütün Xəzəryanı ölkələrin birgə səyləri, onların fəal əməkdaşlığı, ortaq siyasi iradəsi ilə reallaşdırmaq olar". 

Əfsanə Rəcəb
"Cebheinfo.az"

Açar sözlər: Xəzər dənizi Fikrət Cəfərov

Problemlərinizi bizə yazın, şahidi olduğunuz hadisələri çəkib göndərin