Yaxın Şərq fərqli strateji maraqların bir mərhələsinə qədəm qoyur

...Yaxın Şərq dərin bir yenidənqurma dövrünə qədəm qoyur, burada xarici zəmanətçilərdən ənənəvi asılılıq tədricən azalır və regional dövlətlər daha müstəqil qarşılıqlı təsir mexanizmləri axtarırlar.

SİA-nın əldə etdiyi məlumata görə, bu barədə Foreign Policy yazır.

Analitik məqalədə qeyd edildiyi kimi, region tarixən ABŞ-ın təhlükəsizliyi, dəniz yollarının nəzarətini və enerji axınlarının sabitliyini təmin etdiyi, iqtisadiyyatın isə Amerikanın qlobal təsiri ilə sıx bağlı olduğu bir sistemə inteqrasiya olunmuşdur. Lakin bu gün bu əlaqə pozulur.

Dəyişikliyin əsas hərəkətverici qüvvəsi Çinin artan roludur. Pekin regionun ən böyük ticarət tərəfdaşı və əsas neft idxalçısına çevrilib, infrastruktur layihələrini və diplomatik mövcudluğunu fəal şəkildə inkişaf etdirir.

Eyni zamanda, Çin Yaxın Şərqdə geniş hərbi infrastrukturu saxlayan və regional təhlükəsizliyin əsas elementlərindən məsul olan ABŞ-dan fərqli olaraq hərbi müdaxilədən qaçır. Nəticədə yeni bir asimmetrik sistem yaranır: iqtisadi təsir Çində cəmləşib, hərbi müdafiə isə ABŞ-a həvalə olunub.

Bu rollar getdikcə fərqliləşir və bu da beynəlxalq nizamın əvvəlki məntiqinin zəifləməsinə gətirib çıxarır.

İran və Hörmüz boğazı ilə bağlı münaqişə zamanı əlavə gərginlik yarandı. Bu zaman əsas enerji risklərini ən böyük neft idxalçısı olan Çin daşıdığı, təhlükəsizliyin isə ABŞ-ın hərbi səyləri ilə təmin edildiyi məlum oldu.

Bir çox ölkə marşrutun təhlükəsizliyinin birgə təmin edilməsində iştirak etməkdən imtina etdi və bu da iqtisadi fayda ilə hərbi öhdəliklər arasındakı fərqi vurğuladı.

Bu fonda regional dövlətlər "risklərin sığortalanması" strategiyasını gücləndirir, eyni zamanda ABŞ ilə təhlükəsizlik münasibətlərini, Çinlə iqtisadi münasibətləri və müəyyən sahələrdə digər oyunçuları inkişaf etdirirlər.

Eyni zamanda, regional yaxınlaşma prosesi sürətlənir. Səudiyyə Ərəbistanı ilə İran, Türkiyə və Fars körfəzi ölkələri, eləcə də bir sıra ərəb dövlətləri və Suriya arasında əlaqələr bərpa olunub və ya intensivləşdirilib.

Bu, yeni, daha muxtar regional dialoqun elementlərini yaradır.

Analitiklər qeyd edirlər ki, vahid xarici qarant əvəzinə, sabitliyin regional güclərin özləri arasında birbaşa razılaşmalardan asılı olacağı bir sistem yaranır.

Lakin hələlik davamlı bir arxitektura yoxdur - region xarici idarəetmə ilə müstəqil təhlükəsizlik modeli arasında keçid mərhələsindədir.

Əli Babayev