Yer cəhənnəmin bir addımlığında: istixana qaçılmazdır

Sürətlə davam edən qlobal istiləşmə planetin sonu ola bilər

İllərdir aparılan iqlim araşdırmaların dəyişməz bir nəticəsi olur: dünya təxmin ediləndən daha təhlükəli vəziyyətdədir və bundan sonra qlobal istiləşmənin qarşısı alına bilməz. Davam edən qlobal istiləşmə iqlim dəyişmə nöqtələrini oyadır və bu da halqavari bir sıra problemin yaranmasına səbəb olur. Bu isə dünyanı 2-3C temperatur artımından daha pis vəziyyətə aparır, daha açıq desək, yeni və cəhənnəm kimi isti bir planet qaçılmazdır.

Son illərdə qlobal istiləşmənin cəmi 1,3C artması ektremal hava şəraiti yaradaraq dünyada saysız-hesabsız fəlakətlər yaradır, insanların həyatına son qoyur, ac, susuz qalmalarına səbəb olur. ABŞ-dakı Yerüstü Ekosistemlər Tədqiqat Assosiasiyasının alimləri ötən həftə bildiriblər ki, 3-4C-də bütün yer planeti fəaliyyətini dayandıracaq. Tədqiqatçılar bildiriblər ki, insanlar onları gözləyən fəlakətin böyüklüyündən xəbərsizdirlər. Onlar hesab edir ki, fosil yanacaq yandırılmasının dərhal azaldılması çətin olsa da, emissiyalar azaldılsa belə, Yer kürəsinin istixanaya çevrilməsi ehtimalı qaçılmazdır.

"The Guardian" yazır ki, Yerüstü Ekosistemlər Tədqiqat Assosiasiyasının alimi Dr. Kristofer Volf bildirib ki, iqlim dəyişikliyi nöqtələrinin nə vaxt işə düşəcəyini proqnozlaşdırmaq çətin idi və bu da ehtiyat tədbiri görməyi mütləq edir. Volf, Almaniyadakı Potsdam İqlim Təsiri Tədqiqatları İnstitutunun professoru Johan Rockström və Avstriyadakı Beynəlxalq Tətbiqi Sistemlər Təhlili İnstitutunun professoru Hans Joachim Schellnhuberin daxil olduğu bir tədqiqat qrupunun üzvüdür. Volf deyib: "Hətta bəzi hədləri keçmək planeti istixana trayektoriyasına sala bilər. Siyasətçilər və ictimaiyyət, bərpası mümkün olmayan bir keçid dövrünün yaratdığı risklərdən hələ də xəbərsizdirlər. Qlobal temperaturun son 125.000 ilin istənilən nöqtəsindəki qədər və ya daha isti olması və iqlim dəyişikliyinin bir çox alimin proqnozlaşdırdığından daha sürətli irəliləməsi ehtimalı var. Həmçinin, karbon qazı səviyyəsinin ən azı 2 milyon ildə ən yüksək olduğu ehtimal olunur".

Böyük Britaniyadakı Ekseter Universitetinin dönüş nöqtələri üzrə mütəxəssisi professor Tim Lenton deyir: “Hazırkı iqlim trayektoriyasında dərin risklərlə üzləşdiyimizi bilirik və bunun bizim üçün iqlimin daha az yararlı olan yaşayış vəziyyətinə doğru trayektoriyaya çevrilə biləcəyini istisna edə bilmərik. Lakin, bəşəriyyətə risklər var, əgər 3C qlobal istiləşməyə davam etsək, yer planeti böyük bir istixanaya çevriləcək.”

"One Earth" jurnalında dərc olunan qiymətləndirmədə iqlim əks əlaqə döngələri və 16 əyilmə elementi ilə bağlı son elmi tapıntılar sintez edilib. Yırtıcı elementlərə Qrenlandiya və Antarktika buz təbəqələri, dağ buzlaqları, qütb dəniz buzları, subarktika meşələri və əbədi buzlaqlar, Amazon meşələri və qlobal iqlimə güclü təsir göstərən okean cərəyanları sistemi olan Atlantik meridional çevrilmə dövriyyəsi (Amoc) daxildir. Alimlər bildiriblər ki, artıq Qrenlandiya və qərbi Antarktidada əyilmələr baş verə bilər, əbədi buzlaqlar, dağ buzlaqları və Amazon yağış meşələri isə təhlükənin astanasında görünür.

"Tədqiqatlar göstərir ki, Yer sisteminin bir neçə komponenti əvvəllər düşünüləndən daha çox qeyri-sabitliyə yaxındır. Dəqiq risk qeyri-müəyyən olsa da, mövcud iqlim öhdəliklərinin yetərli olmadığı aydındır ", - deyə alimlər izah edir. Təhlilə rəhbərlik edən ABŞ-ın Oregon Dövlət Universitetindən professor Uilyam Ripple bildirir: "Amoc artıq zəifləmə əlamətləri göstərir və bu, Amazonun məhv olma riskini artıra bilər. Amazonun məhv olması nəticəsində yayılan karbon qlobal istiləşməni daha da gücləndirəcək və digər əks əlaqə döngələri ilə qarşılıqlı təsir göstərəcək. Təhlükəli və idarəolunmaz iqlim nəticələrinin qarşısını almaq üçün sürətlə azalan imkanlarımızdan tez bir zamanda istifadə etməliyik.”

Qeyd edək ki, alimlər 2018-ci ildə Yer kürəsinin istixana perspektivi barədə xəbərdarlıq etmişdilər. Bu ssenaridə qlobal temperatur min illərdir mövcud ən pis iqlim proqnozlarının 4C artımından xeyli yüksək olaraq qalır və dəniz səviyyəsinin böyük bir yüksəlişinə səbəb olur ki, bu da sahil şəhərlərini suda boğur. Alimlər o zaman zamanla istixanaya çevriləcək Yer kürəsinin ekosistemlərə təsirlərinin çox böyük, bəzən qəfil və şübhəsiz ki, dağıdıcı olacağını bildirmişdilər. Təəssüf ki, o gün çox uzaqda deyil.

Lalə Mehralı