Yerli müəlliflərin əsərlərini xarici dillərə kim tərcümə EDƏCƏK?

Uzun müddətdir Azərbaycan yazıçı və şairlərinin əsərlərinin, həmçinin, elmi əsərlərin dünyada tanıdılması müzakirə olunur. Azərbaycan oxucusu dünya ədəbiyyatı nümunələrini ana dilində oxuya bildiyi kimi, öz ədəbiyyatının da dünyada tanıdılması arzusundadır. Bu, hər bir azərbaycanlının istəyi ilə yanaşı həm də müəlliflərin gözləntisidir. Bunun üçün ilk addım isə əsərlərin xarici dillərə tərcümə olunmasıdır. Növbəti pillələr isə əsərlərin təbliği ilə bağlıdır.
Yanvarın 14-də Prezident İlham Əliyevin Sərəncamı ilə təsdiqlənən “Azərbaycan Mədəniyyəti – 2040” Azərbaycan Respublikasının Mədəniyyət Konsepsiyası"nda bu məsələ də öz əksini tapıb. Belə ki, Azərbaycan ədəbiyyatının, o cümlədən Azərbaycan elmi ədəbiyyatının tanıdılması, Birləşmiş Millətlər Təşkilatının rəsmi dillərinə, türk dillərinə və digər dillərə sistemli tərcüməsi və yayılması məqsədilə “Azərbaycan ədəbiyyatı xaricdə” (“Azerbaijani Literature Abroad”) layihəsi təsis ediləcək.
 

MÖVZU İLƏ BAĞLI:
Qloballaşma şəraitində Ana dilimizin və ədəbiyyatın qorunması ZƏRURƏTİ - “Azərbaycan Mədəniyyəti – 2040” konsepsiyasının ƏSAS HƏDƏFLƏRİ

Bəs bununla məşğul olacaq dövlətin maliyyələşdirdiyi tərcümə mərkəzləri varmı?
Mövzu barədə Bizim.Media-ya danışan Milli Məclisin Mədəniyyət komitəsinin üzvü Elnarə Akimova deyib ki, bu layihə boğluğun doldurulmasında mühüm addımdır:
“Prezident İlham Əliyevin “Azərbaycan Mədəniyyəti – 2040” Azərbaycan Respublikasının Mədəniyyət Konsepsiyasını təsdiqləməsi mədəniyyət siyasətində uzunmüddətli və sistemli yanaşmanın formalaşdığını göstərir. Konsepsiyada mədəniyyətin bütün sahələri ilə yanaşı, ədəbiyyatın inkişafı, qorunması və beynəlxalq müstəvidə tanıdılması xüsusi yer tutur.
Xüsusilə Azərbaycan ədəbiyyatının xarici dillərə tərcüməsi ilə bağlı nəzərdə tutulan “Azərbaycan ədəbiyyatı xaricdə” (“Azerbaijani Literature Abroad”) layihəsi illərdir müzakirə olunan, lakin tam şəkildə institusional həllini tapmayan bir boşluğun doldurulması baxımından mühüm addım kimi dəyərləndirilə bilər”.
Onun sözlərinə görə, hazırda Azərbaycanda tərcümə fəaliyyəti sahəsində vəziyyət ziddiyyətlidir:
“Bir tərəfdən, tərcüməyə ehtiyac heç vaxt indiki qədər böyük olmayıb: Azərbaycan ədəbiyyatının, elmi fikrinin, humanitar irsinin dünyaya çıxarılması dövlətin mədəni diplomatiyasının əsas istiqamətlərindən birinə çevrilib. Digər tərəfdən isə bu sahədə uzun illər əsas yükü daşıyan Azərbaycan Dövlət Tərcümə Mərkəzinin ləğvindən sonra mərkəzləşdirilmiş, vahid strategiya ilə işləyən bir qurum faktiki olaraq mövcud deyil. Nazirlər Kabineti yanında Tərcümə Mərkəzi fəaliyyət göstərsə də, onun əsas profili daha çox rəsmi və texniki sənədlərin tərcüməsinə yönəlib və ədəbi tərcümə bu fəaliyyətin mərkəzində dayanmır.
Bu boşluq müəyyən qədər dövlət nəşriyyatları və ayrı-ayrı qurumlar tərəfindən kompensasiya olunur. “Azərnəşr” müxtəlif illərdə Azərbaycan ədəbiyyatının xarici dillərdə nəşrində iştirak edib, Milli Kitabxana isə beynəlxalq kitab mübadiləsi və əməkdaşlıq çərçivəsində ölkə ədəbiyyatının yayılmasına töhfə verməyə çalışır. Bununla yanaşı, özəl nəşriyyatlar və fərdi təşəbbüslər də mövcuddur, lakin bu işlər əsasən sistemsiz, davamlı maliyyə və dövlət sifarişi olmadan həyata keçirilir. Nəticədə tərcümə olunan əsərlərin seçimi, keyfiyyəti və yayımı vahid konsepsiyaya əsaslanmır.
Məhz bu mənzərədə “Azərbaycan ədəbiyyatı xaricdə” layihəsi təkcə yeni bir təşəbbüs deyil, həm də strukturlaşdırıcı mexanizm rolunu oynaya bilər. Əgər bu layihə çərçivəsində prioritet dillər, janrlar və müəlliflər müəyyənləşdirilsə, klassik və müasir ədəbiyyat balansı qorunsa, elmi və humanitar əsərlər ayrıca xətt kimi nəzərdə tutularsa, nəticə daha təsirli olar. Tərcümənin keyfiyyətinə ciddi nəzarət, redaktə və ekspertiza mexanizmləri yaradılmalıdır. Çünki dünya oxucusu üçün Azərbaycan ədəbiyyatının ilk təəssüratı məhz bu tərcümələrin səviyyəsi ilə formalaşacaq”.
Deputat digər vacib məsələnin icra modeli olduğunu vurğulayıb:
“Layihə yalnız dövlət qurumlarının üzərində qalmamalı, özəl nəşriyyatlar, müstəqil tərcüməçilər, universitetlər və xarici tərəfdaşlarla açıq əməkdaşlıq formatında həyata keçirilməlidir. Qrant proqramları, müsabiqələr və rezidentura tipli təşəbbüslər həm gənc tərcüməçilərin yetişməsinə, həm də peşəkar ədəbi tərcümə məktəbinin formalaşmasına xidmət edə bilər.
Paralel olaraq rəqəmsal platformaların yaradılması, e-kitab və audiokitab formatlarının istifadəsi Azərbaycan ədəbiyyatının daha geniş auditoriyaya çıxışını təmin edər.
 

Nəticə etibarilə, “Azərbaycan Mədəniyyəti – 2040” Konsepsiyası çərçivəsində nəzərdə tutulan bu layihə düzgün qurulduğu halda, təkcə tərcümə fəaliyyəti ilə məhdudlaşmayacaq, Azərbaycanın mədəni imicinin formalaşmasında strateji alətə çevriləcək. Əsas məsələ onu formal bir proqram kimi deyil, uzunmüddətli, davamlı və peşəkar şəkildə işləyən bir sistem kimi qurmaqdır. Bu baş verərsə, Azərbaycan ədəbiyyatı ilk dəfə olaraq təsadüfi deyil, planlı və məqsədyönlü şəkildə dünya oxucusunun diqqətinə təqdim oluna bilər”.

Qeyd edək ki, 2012-ci ildə yaradılan “Azərbaycan Dövlət Tərcümə Mərkəzi” 2024-cü ildə ləğv edilib.
Günay Şahmar, Bizim.Media