Attestat qiymətləri və buraxılış imtahanı balları: Təhsil sistemində anlaşılmazlıq, yoxsa paralel mexanizmlərin toqquşması?

Son günlər sosial şəbəkələrdə və cəmiyyətdə geniş müzakirələr doğuran məsələlərdən biri də şagirdlərin attestat qiymətləri ilə buraxılış imtahanlarından topladıqları ballar arasındakı uyğunsuzluqlardır. “96 balla 3 aldı”, “16 balla 4 yazılıb” kimi nümunələr ictimaiyyətin çaşqınlığına səbəb olub. Belə halların bir neçəsi ictimaiyyətin diqqətini cəlb etməklə yanaşı, ümumi qiymətləndirmə mexanizmləri ilə bağlı ciddi suallar doğurur: Bəs bu qiymətlər necə formalaşır və bu ziddiyyətlər nədən qaynaqlanır?

Əslində, Azərbaycan təhsil sistemində attestat qiymətləri yalnız məktəbdaxili illik qiymətləndirmə əsasında müəyyən olunur. Buraxılış imtahanları isə Dövlət İmtahan Mərkəzi tərəfindən aparılır və imtahan balları yalnız monitorinq xarakteri daşıyır – attestat qiymətlərinə birbaşa təsir etmir. İllik qiymətlər isə tədris ili boyunca şagirdin rüb və yarımil göstəricilərinin ortalaması əsasında, müəllimin metodik müşahidəsi, iştirak fəallığı və ümumi inkişaf dinamikası nəzərə alınmaqla çıxarılır. Bu da onu göstərir ki, attestat qiyməti bir günün yox, bir ilin nəticəsidir.

İctimai narahatlıqların bir səbəbi də sistemin bu iki qiymətləndirmə formasını eyniləşdirmək cəhdidir. Valideynlər və şagirdlər düşünür ki, imtahanda 90 bal toplayan şagird mütləq "5" almalıdır. Halbuki bu yanaşma qiymətləndirmənin mahiyyətini tam dərk etməməkdən irəli gəlir. Şagird tədris ili boyunca zəif iştirak göstəribsə, dərs tapşırıqlarını yerinə yetirməyibsə, sinifdə passiv olubsa, imtahanda təsadüfi uğur onun illik fəaliyyətini kompensasiya edə bilməz.

Təcrübələr göstərir ki, bəzi hallarda texniki səhvlər və ya sistemə yanlış məlumatların daxil edilməsi nəticəsində real uyğunsuzluqlar da baş verir. Lakin bu hallar müvafiq araşdırmalarla düzəldilir və inzibati tədbirlər görülür. Əsas narahatlıq isə sistemin mahiyyəti ilə bağlı ictimai anlaşılmazlıqdan qaynaqlanır.

Dünya təcrübəsi də təsdiqləyir ki, summativ qiymətləndirmə (yəni imtahan nəticəsi) və formatif qiymətləndirmə (yəni ilboyu fəaliyyət) bir-birini əvəz edən deyil, tamamlayan yanaşmalardır. Məsələn, Finlandiya və Estoniya kimi ölkələrdə qiymətləndirmə daha çox prosesə əsaslanır və buraxılış imtahanı nəticələri məktəb qiymətlərinə təsir etmir. Yaponiyada isə müəllim müşahidəsinə əsaslanan "Lesson Study" yanaşması ilə şagirdin dərsə münasibəti, əməkdaşlıq bacarığı və şəxsi inkişafı əsas tutulur.

Azərbaycanda da bu sistem fərqli funksiyaları olan paralel qiymətləndirmə mexanizmlərinin mövcudluğu ilə xarakterizə olunur. Attestat şagirdin illik akademik fəaliyyətini, buraxılış imtahanı isə ölkə üzrə ümumi bilik səviyyəsini ölçən diaqnostik vasitədir. Hər ikisi vacibdir, lakin eyni məqsədə xidmət etmir.

Valideynlər və şagirdlərin mövqeləri də göstərir ki, qiymətləndirmə sisteminin mahiyyətinin izahına daha çox ehtiyac var. Bəzi şagirdlər imtahanda həyəcanlandığı üçün nəticələrinin aşağı olduğunu, amma ilboyu çalışqan olduqlarını bildirirlər. Digər tərəfdən, valideynlər övladlarının yüksək imtahan balı toplamasını yüksək qiymətlə bərabər tuturlar.

Nəticə etibarilə, qiymətləndirmə ilə bağlı maarifləndirmə işləri gücləndirilməlidir. Cəmiyyətə aydın şəkildə izah olunmalıdır ki, attestat qiymətləri və buraxılış imtahan balları fərqli ölçmə vasitələridir və onların hər birinin funksiyası ayrıdır. Təhsil sisteminə inamın bərpası və şəffaflığın artırılması üçün bu iki qiymətləndirmə yanaşmasının düzgün anlaşılması əsas şərtdir. Əks halda, bu yanlış gözləntilər təhsil prosesində süni gərginliklər və haqsız ittihamlar yarada bilər.

Günay Əkbərova, 

Elm və Təhsil Nazirliyi yanında İctimai Şuranın katibi.