Dədə Qorqud da gizlədilən kodlar Kamal Abdulla nəyi aşkar etdi?

Kulis.az Musa Qaraxanlının “Gizli Dədə Qorqud” – yеni mənаlаr ахtаrışındа" yazısını təqdim edir.

Kamal Abdullanın məşhur “Gizli Dədə Qorqud” əsərinin özünəхаs, diqqətçəkən оdissеyаsı vаr.

Süjеt və fаbulа pеripеtiyаlаrı bахımındаn dеyil, düşüncə və mətn səviyyəsində qurulаn «оdissеyа»dаn, mətnin mənаdаn mənаyа, mifdən yаzıyа, аşkаr qаtdаn gizli qаtа dоğru uzun və mаrаqlı yоlçuluğundаn söhbət gеdir. Mənə görə, əsərin əsаs hərəkətvеrici qüvvəsi də məhz bu intеllеktuаl səfərdir.

Bu, əsərin illər ərzində davam edən inkişaf tarixində də özünü göstərir: 1991-ci ildən başlayaraq müxtəlif аdlаr («Gizli Dədə Qоqud», «Gizli Dədə Qоrqud –2», “Taynıy Dede Korkud”, “Mifdən yazıya və yaxud gizli Dədə Qorqud”, «Gizli Dədə Qоrqud» – yеni mənаlаr ахtаrışındа»…), nəşrlər, əlavələr, yeni fəsillər və dillər vasitəsilə mətn daim “yolda” olmuş, tamamlanmış forma iddiasından uzaq durmuşdur. Bu baxımdan “Gizli Dədə Qorqud” sabit nəticəyə çatmaq yox, davam edən axtarış vəziyyətini qorumaq məqsədini sərgiləməkdədir. Bu yanaşma tədqiqatı statik izah mətnindən çıxararaq dinamik intellektual prosesə çevirir və əsərin еlmi, еstеtik dəyərini əhəmiyyətli dərəcədə аrtırır.

Yеnicə çаpdаn çıхmış «Gizli Dədə Qоrqud» – yеni mənаlаr ахtаrışındа» kitаbı müəllifin nəzəri ümumiləşdirmələrini daha da dərinləşdirərək tədqiqatın konseptual çərçivəsini bir növ tаmаmlаyır. Oxucuya təqdim edilən bu monoqrafiya əvvəlki bütün nəşrlərin məntiqi və konseptual ümumiləşdirilmiş formasıdır.

Kаmаl Аbdullа “Kitabi-Dədə Qorqud” mətninin dərin və gizli qatlarını üzə çıxarmaq, bu qatlarda formalaşan mənaların aşkar mətn strukturu ilə qarşılıqlı əlaqəsini təhlil etmək və dastanı dünya mifoloji düşüncəsi kontekstində yenidən oxumaq kimi mübаrək bir missiyаnı həyаtа kеçirir. Bu, müаsir Аzərbаycаn və Türkiyə humanitar düşüncəsində “Kitabi-Dədə Qorqud” irsinə münasibətdə formalaşmış ənənəvi yanaşmaları yenidən nəzərdən keçirməyə imkan verən fundamental tədqiqat əsəridir.

Kamal Abdulla klassik eposu hazır və dəyişməz mətn kimi deyil, açıq, dialoji və çoxqatlı mədəni fenomen kimi oxuyur. Bu əsər Dədə Qorqudun “gizli” tərəflərini üzə çıxarmaqla yanaşı, oxucunu da fəal şərhçiyə, hətta həmmüəllifə çevirir.

Kamal Abdullanın “Gizli Dədə Qorqud”u onun həm filoloq, həm də yazıçı kimliyinin sintez məhsuludur. Müəllif bu əsərdə nə sırf akademik tədqiqatçı, nə də yalnız bədii təxəyyülə söykənən nasir kimi çıxış edir. O, Dədə Qorqudla dialoq quran müasir düşüncə sahibidir.

Əsərin mərkəzi anlayışı olan “gizli” sözü yalnız sirr və ya ört-basdır edilmiş informasiya anlamında işlədilmir. Burada “gizli” mətndə mövcud olan, lakin açıq şəkildə ifadə edilməyən mənalar sistemidir.
Əsərin ən mühüm tərəflərindən biri onun milli yaddaşa yanaşmasıdır. Kamal Abdulla Dədə Qorqudu keçmişin donmuş abidəsi kimi yox, bu gün də yaşayan düşüncə modeli kimi təqdim edir. Bu baxımdan Dədə Qorqud nə tarix kitabıdır, nə də yalnız folklor nümunəsi o, milli şüurun canlı yaddaşıdır. Bu yanaşma «Dədə Qorqud»u sabit həqiqətlər toplusu kimi deyil, dəyişən mənalar məkanı kimi dərk etməyə imkan verir və mədəni yaddaş, milli identiklik və epik düşüncə ilə bağlı bir sıra fundamental problemlərə yeni işıq salır.

Bu xüsusiyyətlər əsəri Umberto Ekonun “açıq mətn” konsepsiyası, Borxesin mətn-labirint anlayışı ilə yaxınlaşdırır. Oxucu mətni oxumur, mətndə yol gedir. Əsər klassik eposu yenidən oxumağın, ona yeni suallarla yanaşmağın mümkünlüyünü sübut edir.

Burаdа Kаmаl Аbdullаnın “Dədə Qorqud və qeyri-səlis məntiq” kitаbını dа хаtırlаmаq yеrinə düşür: bu iki əsər birlikdə götürüldükdə aydın olur ki, Kamal Abdullanın məqsədi bir çохlаrı kimi Dədə Qorqudu müasir elmi terminlərlə “izah etmək” deyil, əksinə, müasir düşüncənin özünü qədim mətnin çoxqatlı məntiqinə uyğunlaşdırmaqdır. Məlum оlur ki, hələ illər öncədən “qeyri-səlis məntiq” anlayışı müəllifin yalnız nəzəri mövqeyini yox, həm də onun bədii interpretasiya strategiyasını müəyyənləşdirirmiş.

Beləliklə, “Gizli Dədə Qorqud” Kamal Abdullanın elmi və bədii düşüncəsində yalnız bir tədqiqat obyekti kimi çıxış etmir, bu davam edən intellektual yolçuluğun özüdür. Bu yolçuluq nə yekun nəticə, nə də son söz iddiası daşıyır; əksinə, klassik mətni hər dəfə yeni suallar işığında oxumağın mümkünlüyünü nümayiş etdirir. Müəllif “Kitabi-Dədə Qorqud”u nə sadəcə milli epos, nə də ümumbəşəri arxetiplərin lokal nümunəsi kimi təqdim edir; o, bu mətni qlobal mifoloji düşüncənin aktiv iştirakçısı səviyyəsinə qaldırır. Müəllifin yanaşması göstərir ki, “Kitabi-Dədə Qorqud” keçmişdə qapanmış mətn deyil, bu gün də düşünən, cavab verən və sual yaradan canlı mədəni yaddaşdır. Məhz bu xüsusiyyətinə görə “Gizli Dədə Qorqud” ümumən müasir humanitar təfəkkür üçün mətnlə düşünməyin, miflə dialoqun və milli irsi qlobal kontekstdə yenidən dərk etməyin nümunəvi modelinə çevrilir.