DİN, MƏNƏVİYYAT VƏ İNKİŞAF

Sadiq QURBANOV, millət vəkili

Avropanın inkişafının səbəblərini araşdırarkən görürsən ki, bu inkişafda filosofların payı danılmazdır. Onlar insanın özünə, cəmiyyətə, əxlaqa, azadlığa və dövlətə münasibətinin dəyişməsində mühüm rol oynayıblar. Ağıl, vicdan, mənəvi məsuliyyət və azadlıq kimi anlayışların formalaşmasında fəlsəfi düşüncənin böyük təsiri olub.

Bu baxımdan İmmanuel Kantın xüsusi yeri var. Kantın 1793-cü ildə yazdığı “Saf ağılın sərhədləri daxilində din” (“Die Religion innerhalb der Grenzen der bloßen Vernunft”) əsəri din fəlsəfəsinin mühüm əsərlərindən biridir. Kant burada dini yalnız zahiri qaydalar və ayinlər müstəvisində araşdırmır, insanın daxili aləminə, vicdanına və yaxşı ilə pis arasında seçiminə diqqət yetirir.

Bəzən dindarlığı yalnız zahiri qaydalarda və müəyyən ayinlərin icrasında axtarırıq. Kant isə diqqəti insanın daxilinə yönəldirdi. Onun düşüncəsində din insanın həyatını yalnız qadağalarla tənzimləyən sistem kimi yox, insanı mənəvi seçim qarşısında qoyan məsuliyyət kimi meydana çıxır. Burada vicdan əsas yer tutur.

İnsanın daxili aləminə vardıqda görürsən ki, Kant insan təbiətində həm yaxşılığa, həm də pisliyə meylin mövcud olduğunu düşünürdü. İnsanın daxilində güclü bir eqoizm var. Bu eqoizm insanı çox vaxt öz nəfsinin arxasınca aparır. Buna görə insanın əsas mübarizəsi əvvəlcə öz daxilində başlamalıdır. İnsan öz zəifliklərini görməli, nəfsinə qalib gəlməyə çalışmalı və mənəvi baxımdan yüksəlməlidir. Burada məsələ yalnız fərdi əxlaqla bitmir. Öz daxilində vicdanı, məsuliyyəti və ədalət hissini formalaşdıran insan cəmiyyətə münasibətini də dəyişir. Başqasının hüququna hörmət etmək, fərqli düşüncəyə dözümlü yanaşmaq, azadlığın məsuliyyət tələb etdiyini anlamaq və ümumi mənafeyi şəxsi maraqdan üstün tutmaq demokratik cəmiyyətin mənəvi əsaslarını yaradır. Demokratiyanın möhkəmliyi də yalnız qanunlardan və siyasi institutlardan yox, cəmiyyətin mənəvi mədəniyyətindən asılıdır.

Din məsələsinin mahiyyəti də buradadır. Həqiqi ibadət insanın davranışında öz əksini tapmalı, onu vicdanlı, ədalətli, mərhəmətli və başqasının haqqına hörmət edən bir insana çevirməlidir.

Məhz bu düşüncə xətti bizi Ümummilli Lider Heydər Əliyevin dini və mənəvi baxışlarına gətirir. Ümummilli Lider Heydər Əliyev 30 sentyabr 1998-ci ildə Bakıda keçirilən “Müasirlik və dini-mənəvi dəyərlər” mövzusunda beynəlxalq konfransda İslamın yüksək dəyərlərinin cəmiyyətin mənəvi inkişafındakı rolundan danışarkən bildirmişdi ki, “İslamın yüksək dəyərləri bizim cəmiyyətimizdə mənəviyyatın yüksəlməsinə kömək edəcək və vətəndaşlarımızın demokratiyanı və bütün digər azadlıqları dərk etməsinə və onlardan səmərəli istifadə etməsinə kömək edəcək”.

Bu fikir çox mühüm məqamı ortaya qoyur. Ümummilli Lider Heydər Əliyev dini dəyərləri demokratiya və azadlıqla qarşı-qarşıya qoymurdu. Əksinə, yüksək mənəviyyatın insanın azadlığı düzgün dərk etməsinə və ondan məsuliyyətlə istifadə etməsinə xidmət etdiyini düşünürdü. Elə həmin çıxışında söylədiyi “Demokratiya yüksək mədəniyyət və yüksək mənəviyyatdır” fikri də bu baxışın mahiyyətini ifadə edir.

Beləliklə, Kantın insanın daxili aləminə yönəltdiyi diqqət ilə Ümummilli Lider Heydər Əliyevin dini-mənəvi dəyərlərlə demokratiya arasında qurduğu əlaqə arasında mühüm bir düşüncə xətti yaranır. Kant insanın mənəvi seçimini vicdan və əxlaq üzərində qururdu. Ümummilli Lider Heydər Əliyev isə mənəviyyatı cəmiyyətin inkişafı, azadlığın düzgün dərk edilməsi və demokratik mədəniyyətin formalaşması ilə əlaqələndirirdi.

Buradan çıxan nəticə sadədir. Dindarlığın mahiyyəti yalnız insanın nə etdiyində yox, onun daxilində hansı insana çevrildiyində görünür. Əgər din insanı daha vicdanlı, daha ədalətli, daha mərhəmətli və daha məsuliyyətli edirsə, onun mənəvi gücü artıq insanın daxilində özünü göstərir. Belə insan həm özünə, həm başqasına, həm də cəmiyyətə qarşı məsuliyyət hiss edir.

Mənəviyyat insanın daxilində kök salanda din fərdi həyatın hüdudlarını aşaraq cəmiyyətin əxlaqına, mədəniyyətinə və gələcəyinə təsir edən böyük bir qüvvəyə çevrilir.