Ədalət, yoxsa tamaşa?

ABŞ-da canlı yayımlanacaq edam ətrafında mənəvi və hüquqi mübahisə

Dövlətin gücü yalnız cinayətkarı cəzalandırmaq imkanlarıyla ölçülmür. Əsl siyasi və hüquqi yetkinlik cəzanın hansı prinsiplərlə tətbiq edilməsində, insan ləyaqətinə necə yanaşılmasında və ədalətin ictimaiyyətə hansı formada təqdim olunmasında üzə çıxır. Məhz bu baxımdan ABŞ-da Nidal Malik Həsənin edamının canlı yayımlanması planı beynəlxalq müzakirələrin diqqət mərkəzinə düşüb. Söhbət adi məhkəmə qərarından daha geniş məna daşıyan hadisədən gedir. Dövlət cəzanı yalnız hüquqi prosedur kimi icra etməlidir, yoxsa onu milyonlarla insanın izləyəcəyi nümayişə çevirməlidir? 2009-cu il noyabrın 5-də Texas ştatındakı Fort-Hud hərbi bazasında baş vermiş silahlı hücum nəticəsində 13 nəfər öldürülmüş, 32 nəfər yaralanmışdı. Hücumu törədən keçmiş ABŞ ordusu mayoru və hərbi psixiatr Nidal Malik Həsən 2013-cü ildə hərbi məhkəmə tərəfindən ölüm hökmünə məhkum edilmişdi. Bu cinayət ABŞ hərb tarixinin ən ağır faciələrindən biri kimi yadda qalıb. Həlak olanların ailələrinin ədalət tələb etməsi, sağ qalanların yaşadıqları travma və cəmiyyətin təhlükəsizlik gözləntiləri tamamilə başadüşüləndir. ABŞ ordusunun 7 oktyabr 2026-cı il tarixli məlumatına əsasən, edam 2026-cı ilin dekabr ayının 3-nə təyin edilib və güllələnmə yolu ilə həyata keçirilməsi nəzərdə tutulur. ABŞ prezidenti Donald Tramp ölüm hökmünü təsdiqləyib, müdafiə naziri Pit Heqset isə edamın  ictimaiyyətə açıq olmasını müdafiə edib. Pentaqonun planı prosesin canlı yayımlanmasını da nəzərdə tutur.

Lakin burada vacib bir fərq var. Ölüm hökmünün icrası ilə həmin icranın geniş auditoriyaya nümayiş etdirilməsi eyni məsələ deyil. Birinci halda dövlət məhkəmə qərarını yerinə yetirir, ikinci halda isə cəzanın özü ictimai mesaj, siyasi simvol və potensial olaraq çəkindirici nümayiş vasitəsinə çevrilir. Belə bir addımın cinayətlərin qarşısını almağa nə dərəcədə kömək edəcəyi, əvəzində cəmiyyətin zorakılığa münasibətini necə dəyişdirəcəyi ciddi araşdırılmalıdır. Cəzanın ictimai nümayişi tarixən hakimiyyətin gücünü göstərmək üsullarından biri olub. Orta əsrlərdə və sonrakı dövrlərdə meydanlarda həyata keçirilən edamlar insanları qorxutmaq, kütləvi itaəti təmin etmək və dövlətin cəza imkanlarını nümayiş etdirmək məqsədi daşıyırdı. Hüquqi dövlətlərin inkişafı ilə cəzanın icrasının ictimai tamaşaya çevrilməsinə münasibət dəyişdi. Müasir hüquq sistemlərində məhkəmə qərarlarının açıqlığı ilə edamın kütləvi əyləncə və ya qorxutma vasitəsinə çevrilməsi arasında prinsipial sərhəd var.

ABŞ-da sonuncu ictimai edam 1936-cı ildə Kentukki ştatının Ouensboro şəhərində həyata keçirilmişdi. Hərbi sistemdə güllələnmə üsulu ilə edam isə sonuncu dəfə 1945-ci ildə tətbiq edilmişdi. Ümumilikdə ABŞ ordusunda son edam isə 1961-ci ildə baş vermişdi. Bu tarixi fasilə göstərir ki, 2026-cı il üçün elan edilən plan sadəcə cəzanın icra üsulu ilə bağlı texniki qərar sayıla bilməz. Bu, dövlətin cəza fəlsəfəsi və ictimaiyyətlə münasibəti baxımından da simvolik məna daşıyır.

Hüquqi dövlətin əsas vəzifəsi ağır cinayətə adekvat cavab verməkdir. Ancaq cəzanın sərtliyi ilə onun nümayişkaranə şəkildə təqdim olunması arasında avtomatik əlaqə yoxdur. Əgər məqsəd gələcək cinayətlərin qarşısını almaqdırsa, ilk növbədə çəkindirici təsirin real mexanizmləri, cəzanın qaçılmazlığı, istintaqın keyfiyyəti və təhlükəsizlik sistemindəki boşluqlar araşdırılmalıdır. Cinayətin canlı yayımının potensial cinayətkarları daha çox çəkindirəcəyini sübuta yetirən əsaslı dəlillər olmadan bu addımı səmərəli profilaktika vasitəsi kimi təqdim etmək çətindir. Beləliklə, məsələ Həsənin törətdiyi cinayətin ağırlığını azaltmaqdan və ya qurbanların ağrısını ikinci plana keçirməkdən ibarət deyil; əksinə, onların xatirəsinə hörmət cinayətə cavabın hüquqi və mənəvi baxımdan əsaslandırılmış olmasını tələb edir. Ədalətin bərpası intiqam hissindən fərqlənməlidir, dövlətin qanuni səlahiyyəti isə zorakılığı nümayiş etdirən siyasi səhnəyə çevrilməməlidir. Bu hadisənin beynəlxalq rezonans doğurmasının səbəblərindən biri də ABŞ-ın insan hüquqları və siyasi zorakılıq məsələlərində dünyaya ünvanladığı mesajlarla bağlıdır. Vaşinqton uzun illər müxtəlif ölkələrdə açıq edamları, ictimai cəzalandırma üsullarını və insan ləyaqətini alçaldan təcrübələri tənqid edib. İndi isə ABŞ-da hərbi edamın canlı yayımı planı həmin mövqenin ardıcıllığı barədə suallar yaradır. Burada bir məqamı dəqiq ayırmaq vacibdir: fərqli dövlətlərin hüquq sistemləri və konkret cinayət işləri 

eyniləşdirilə bilməz. ABŞ-dakı məhkəmə hökmü, Əfqanıstanda Talibanın idarəçiliyi dövründə tətbiq etdiyi cəzalar və digər ölkələrdəki ictimai edamlar hüquqi əsaslarına, prosedurlarına və siyasi şəraitinə görə ayrıca qiymətləndirilməlidir. Bununla belə, insan ləyaqətinə dair prinsip universal xarakter daşıyırsa, həmin prinsipin tətbiqi yalnız rəqiblərə münasibətdə yox, öz ölkəsinin qərarlarına münasibətdə də ardıcıl olmalıdır. Əgər insanları cəzalandırmağın ictimai tamaşaya çevrilməsi başqa cəmiyyətlərdə barbarlıq əlaməti kimi qələmə verilirsə, bənzər məntiq ABŞ-da niyə mübahisəsiz qəbul edilməlidir? Bu, ABŞ-ın hüquq sistemini Talibanın idarəçiliyi ilə eyniləşdirmək üçün əsas vermir; əksinə, söhbət özünü müasir hüquqi və demokratik prinsiplərin müdafiəçisi kimi təqdim edən dövlətin həmin prinsiplərə nə dərəcədə sadiq qalmasından gedir.

İnsan hüquqları rəqiblərə qarşı istifadə edilən siyasi arqumentdən ibarət olmamalıdır. Onların əsl dəyəri dövlətin emosional təzyiq altında, cəmiyyətin qəzəbi yüksəldiyi anda və ən ağır cinayətlərə cavab verərkən də hüquqi sərhədləri qoruması ilə müəyyənləşir. Hüquq yalnız rəğbət doğuran insanları müdafiə etmək üçün mövcud deyil. Bu, cəmiyyətin nifrət etdiyi şəxslərə münasibətdə belə dövlətin səlahiyyətlərini çərçivəyə salan mexanizmdir. Bu baxımdan, ölüm hökmünün tərəfdarları ilə əleyhdarları arasındakı mübahisədən əlavə ayrıca sual ortaya çıxır: edamın canlı yayımı cəmiyyətə hansı dəyəri ötürür? Əgər məqsəd qurbanların xatirəsini yad eləməkdirsə, onların həyatını, ailələrinin taleyini və faciənin qarşısının alınması üçün görüləcək tədbirləri diqqət mərkəzində saxlamaq daha məqsədəuyğun olmazmı? Əgər məqsəd çəkindirməkdirsə, zorakılığın nümayişinin zorakılığa meyli azaltması barədə hansı etibarlı sübutlar mövcuddur? Yoxsa burada hüquqi nəticədən əlavə, siyasi auditoriyaya yönələn sərtlik nümayişi də var?

Bu suallara cavab vermədən hadisəni sadəcə “cinayətkar layiqli cəzasını alır” formuluna sığışdırmaq müzakirənin əsas hissəsini kənarda qoyar; çünki bir insanın ağır cinayət törətməsi dövlətə istənilən formada davranmaq üçün qeyri-məhdud mənəvi səlahiyyət vermir. Məhkəmə hökmünün icrası qanunun tələb etdiyi prosedurlara uyğun olmalı, onun ictimaiyyətə təqdimi isə insan ləyaqəti və ictimai maraq baxımından ayrıca qiymətləndirilməlidir. ABŞ-da bu planın əleyhinə yalnız ölüm hökmünə prinsipial şəkildə qarşı olanlar çıxış etmirlər, canlı yayımın məqsədəuyğunluğu barədə suallar ölüm hökmünü dəstəkləyən şəxslər və siyasi dairələr arasında da səslənir. Papa XIV Lev də 10 oktyabr 2026-cı ildə ölüm cəzasına qarşı mövqeyini bir daha ifadə edib. Beləliklə, mübahisə təkcə partiyalararası qarşıdurma deyil, dövlət cəzasının sərhədləri və müasir cəmiyyətin hansı mənəvi meyarları əsas götürməsi haqqında daha geniş müzakirənin bir hissəsidir.

Nəticə etibarilə Nidal Malik Həsənin işi cinayətə görə məsuliyyətin labüdlüyü ilə cəzanın nümayişkaranə forması arasında fərqi yenidən gündəmə gətirir. Qurbanların xatirəsinə ehtiram göstərmək, təhlükəsizliyi təmin etmək və ağır cinayətləri cəzalandırmaq dövlətin mühüm öhdəlikləridir. Lakin ədalətin gücü yalnız cəzanın sərtliyi ilə ölçülməməlidir; bu, həm də dövlətin ən ağır cinayət qarşısında belə öz prinsiplərinə sadiq qala bilməsində təzahür edir. Bəlkə də əsas sual budur: dövlət cinayətkarı cəzalandırarkən hüququn üstünlüyünü nümayiş etdirir, yoxsa cəzanı tamaşaya çevirərək zorakılığın özündən siyasi mesaj kimi istifadə edir? Bu suala veriləcək cavab yalnız ABŞ üçün yox, insan hüquqlarını və hüquqi dövlət prinsiplərini müdafiə etdiyini bildirən bütün ölkələr üçün əhəmiyyət daşıyır.

Kəramət Qənbərov,

Beynəlxalq hüquq üzrə ekspert