Elektrik haqqında heç kimin bilmədiyi 5 böyük fakt

Hər gün əlimizin altında olan, lakin əslində necə işlədiyini tam dərk etmədiyimiz elektrik dünyası mövcuddur. Məşhur çərpələng təcrübəsinin mif ola bilmə ehtimalından tutmuş ildırımların nə qədər isti ola bildiyinə qədər bir çox təsirli fakt bildiyimiz tarixi yenidən sorğulamağa vadar edir.

Qaynarinfo xəbər verir ki, elektriki kəşf etdiyimiz gündən həyatımızın köklü şəkildə dəyişdiyi faktdır. Lakin hər gün istifadə etdiyimiz bu "möcüzəvi” gücün pərdə arxasında hələ də çoxumuzun bilmədiyi heyrətamiz detallər gizlənir. Telefonu rozetkaya taxarkən və ya işığı yandırarkən üzərində düşünmədiyimiz o sadə hərəkətin arxasında elm aləmini belə təəccübləndirən mürəkkəb bir mexanizm dayanır.

Məktəb dərsliklərində tez-tez rast gəlinməyən və elektrikə baxışınızı dəyişdirəcək 5 maraqlı faktı təqdim edirik.

Benjamin Franklin və məşhur çərpələng təcrübəsi əslində mifdir?

Hər kəsə danışılan məşhur hekayəni yəqin ki, tanıyırsınız: Benjamin Franklin fırtınalı bir gündə ucuna açar bağlanmış çərpələng uçurub və ildırım çaxanda elektriki kəşf edib. Reallıq isə fərqlidir. İnsanlar elektriki Franklin doğulmazdan minlərlə il əvvəl də tanıyırdı. Statik elektriklə bağlı ilk qeydlər e.ə. 585-ci ilə, yunan filosofu Talesə qədər uzanır. 

Bundan əlavə, Franklinin 1752-ci ildə bu təhlükəli təcrübəni həqiqətən edib-etmədiyinə dair ciddi şübhələr mövcuddur. Təcrübəni aylar sonra nəql etməsi və kifayət qədər sənədləşdirməməsi tarixçilər arasında bunun real hadisədən daha çox nəzəri təsvir ola biləcəyi barədə müzakirələrə səbəb olub.

İldırımlar Günəşin səthindən 5 dəfə daha isti ola bilir

Yer kürəsinin "mülayim” iqlim qurşağında yerləşdiyini düşünsək də, başımızın üzərində çaxan ildırımlar Günəşin səth temperaturunu belə geridə qoya bilir. Günəşin xarici səthinin temperaturu təxminən 5 500 dərəcə olduğu halda, ildırım çaxan anda ətrafdakı havanı 27 min dərəcəyədək qızdırır. Havanın çox zəif keçirici olması səbəbindən elektrik axını böyük müqavimətlə qarşılaşır və bu da temperaturun inanılmaz həddə qalxmasına gətirib çıxarır. Xoşbəxtlikdən bu enerji çox qısa müddətli olduğu üçün ildırım təyyarəyə dəysə belə, əksər hallarda ciddi zərər vermədən ötüb keçir.

Elektrik işıq sürətinə yaxın hərəkət edir, lakin elektronlar son dərəcə yavaşdır

Elektrik cərəyanının demək olar ki, işıq sürəti ilə, saniyədə təxminən 270 min kilometr sürətlə yayıldığı məlumdur. Düyməni basan kimi işığın yanması təsadüfi deyil. Lakin burada maraqlı bir fizika qaydası var: elektrik axını bu sürətlə hərəkət etdiyi halda, naqilin içindəki tək bir elektronun sürəti bəzən ilbizdən belə yavaş olur. 

Elektrik axını elektronların bir başdan digərinə qaçması ilə deyil, onların yaratdığı elektromaqnit sahəsinin dalğa kimi yayılması ilə ötürülür. Yəni elektronlar demək olar ki, yerində qalır, lakin daşıdıqları enerji işıq sürətinə yaxın sürətlə ünvanına çatır.

Benzinli avtomobillərdən əvvəl elektrikli maşınlar mövcud idi

Elektrikli avtomobillərin müasir ixtira olduğunu düşünürsünüzsə, yanılırsınız. İlk elektrikli nəqliyyat vasitəsi hələ 1832-ci ildə, ABŞ Vətəndaş Müharibəsindən də əvvəl yaradılıb. O dövrdə daxiliyanma mühərrikləri barıt və ya hidrogen kimi yanacaqlarla sınaq mərhələsində olduğu halda, elektrik mühərrikləri yarışda öndə idi. 

Lakin batareyaların birdəfəlik olması və doldurula bilməməsi ciddi maneə yaradıb. 1900-cü illərin əvvəllərində ABŞ-da elektrikli avtomobillərin payı bugünkündən faiz baxımından daha yüksək olub. Ancaq Henri Fordun kütləvi istehsalı və ucuz benzin bu səssiz inqilabı onilliklər ərzində arxa plana keçirdi.

Elektrik kreslosunun qaranlıq keçmişi və korporativ rəqabət

Elektrik kreslosunun yaranması insani edam üsulu axtarışı ilə deyil, böyük şirkətlər arasındakı bazar mübarizəsi ilə bağlıdır. Tomas Edison öz "daimi cərəyan” (DC) sisteminə rəqib olan Corc Vestinqhausun "dəyişən cərəyan” (AC) sistemini gözdən salmaq üçün qorxulu bir kampaniyaya başladı. AC sisteminin nə qədər ölümcül olduğunu sübut etmək istəyən Edison ictimaiyyət qarşısında bu cərəyanla təcrübələr aparır, hətta həbsxanalarda "dəyişən cərəyanlı” kreslolardan istifadəni təşviq edirdi. Məqsədi AC sistemini "ölüm” anlayışı ilə eyniləşdirmək olub. Nəticədə AC sistemi hər evə daxil olaraq bu mübarizədə qalib gəldi, lakin arxasında bu qaranlıq hekayəni də miras qoyub.

Aydın