Hamının 8 saat yatmasına ehtiyac yoxdur ARAŞDIRMA

Səkkiz saatlıq yuxu uzun illərdir böyüklər üçün bir növ “qızıl standart” hesab olunur. Lakin yeni elmi icmal göstərir ki, bu müddət hər kəs üçün eyni dərəcədə optimal olmaya bilər.

Lent.az xarici mediaya istinadən xəbər verir ki, hər gecə mütləq səkkiz saat yatmaq qaydasını bütün böyüklər üçün dəyişməz bioloji norma kimi qəbul etmək düzgün deyil. Optimal yuxu müddəti insandan insana dəyişə bilər. Üstəlik, yalnız yataqda keçirilən saatların sayı deyil, yuxu rejiminin sabitliyi, yatma vaxtı və onun orqanizmin təbii sirkadiyal ritmləri ilə uyğunluğu da əhəmiyyət daşıyır.

Niyə məhz 8 saat norma hesab olunur?

Araşdırma müəllifləri antropologiya, tarix və müqayisəli genomika da daxil olmaqla müxtəlif sahələrdən məlumatları təhlil ediblər. Alimlər elektrik işığının, smartfonların və müasir iş qrafikinin olmadığı dövrlərdə insanların necə yatdığını araşdırmağa çalışıblar.

Məlumatlar göstərir ki, əvvəllər insanların yuxu rejimi daha müxtəlif olub. Süni işıqlandırmaya daimi çıxışı olmayan ənənəvi ovçu-toplayıcı icmalar üzrə aparılan tədqiqatlarda onların gündəlik yuxu müddətinin təxminən 6,4-7,1 saat arasında dəyişdiyi müəyyən edilib. Lakin alimlər 6-7 saatı yeni universal norma kimi təqdim etmirlər. Bu nəticələr daha çox onu göstərir ki, insan orqanizmi hər gecə mütləq eyni sayda yuxu saatına ehtiyac duymaya bilər.

Yuxunun müddəti yeganə göstərici deyil

Müasir həyat tərzi yuxunun yalnız müddətinə deyil, vaxtına da təsir edə bilər. Məsələn, axşam saatlarında parlaq süni işıq yuxuya getmə vaxtını gecikdirə və orqanizmin daxili bioloji saatının fəaliyyətinə mane ola bilər. Həftəiçi və həftəsonu müxtəlif saatlarda yatmaq vərdişi də yuxu rejiminə təsir göstərir.

İnsan iş günlərində az yata, daha sonra şənbə və bazar günləri daha uzun yatmaqla bu çatışmazlığı kompensasiya etməyə çalışa bilər. Bu halda yatmaq və oyanmaq saatları daim dəyişir. Araşdırma müəlliflərinin fikrincə, yuxunu kompleks şəkildə qiymətləndirmək lazımdır. Yuxunun müddəti, müntəzəmliyi, yatma vaxtı və sirkadiyal ritmlə uyğunluğu birlikdə nəzərə alınmalıdır.

Optimal yuxu müddətini necə müəyyənləşdirmək olar?

Eyni sayda yuxu saatı müxtəlif insanlar üçün eyni dərəcədə uyğun olmaya bilər. Yuxuya ehtiyac yaşdan, orqanizmin vəziyyətindən və fərdi bioloji xüsusiyyətlərdən asılıdır. İcmala daxil edilən araşdırmalardan birində alimlər beyin və bədən skanlarından, həmçinin molekulyar göstəricilərdən istifadə ediblər. Onlar yuxu müddətinin müxtəlif orqanların qocalma prosesləri ilə əlaqəsini araşdırıblar. Cinsdən və konkret orqandan asılı olaraq həmin araşdırmada optimal yuxu müddəti təxminən 6,4-7,8 saat arasında dəyişib.

Lakin bu rəqəmlər bütün insanlar üçün tövsiyə hesab edilə bilməz. ABŞ Xəstəliklərə Nəzarət və Profilaktika Mərkəzi 18-60 yaşlı böyüklərə gündə ən azı 7 saat yatmağı tövsiyə edir. 61-64 yaş arasında tövsiyə olunan müddət 7-9 saat, 65 yaşdan sonra isə 7-8 saatdır. Beləliklə, yeni icmal yuxu müddətini azaltmağı tövsiyə etmir və mövcud tövsiyələri ləğv etmir. Söhbət sadəcə hər bir yetkin insanın fərdi xüsusiyyətlərindən asılı olmayaraq mütləq səkkiz saat yatmalı olması fikrinin mübahisələndirilməsindən gedir.

Alimlər müxtəlif yuxu profilləri müəyyən ediblər

İcmala daxil edilən başqa bir araşdırmada 770 sağlam gənc yetkin iştirak edib. Alimlər onların yuxu xüsusiyyətlərini, beyin fəaliyyətini, yaddaşını, sağlamlıq vəziyyətini və həyat tərzini nəzərə alaraq beş fərqli yuxu profili müəyyən ediblər.

Bəzi iştirakçılarda ümumi yuxu problemləri müşahidə olunub. Digərlərində ciddi yuxu pozuntuları olmasa da, müəyyən psixoloji və sosial xüsusiyyətlər qeydə alınıb. Aşkar edilən bəzi profillər yuxunun müddəti, yuxuya getməyi asanlaşdıran vasitələrdən istifadə, yuxu pozuntuları və koqnitiv funksiyalarla əlaqəli olub. Nəticələr bir daha göstərir ki, yuxunun keyfiyyətini yalnız yataqda keçirilən saatların sayı ilə qiymətləndirmək kifayət deyil.

Qeyri-müntəzəm yuxu da əhəmiyyət daşıya bilər

İcmala daxil edilən digər böyük araşdırmada UK Biobank bazasından 88 461 nəfərin məlumatları təhlil edilib. İştirakçılar orta hesabla 6,8 il müşahidə olunublar. Alimlər yalnız yuxunun müddətini deyil, yuxuya getmə vaxtını, sutkalıq ritmin sabitliyini, yuxunun effektivliyini və gecə oyanmalarının tezliyini də qiymətləndiriblər. Təhlil zamanı müxtəlif yuxu xüsusiyyətləri ilə 172 xəstəlik arasında əlaqələr müəyyən edilib.

Bu əlaqələrin bir çoxu ümumi yuxu müddətindən daha çox yuxunun müntəzəmliyi və sutkalıq ritmlə bağlı olub. Bununla belə, belə nəticələr birbaşa səbəb-nəticə əlaqəsini sübut etmir. Yəni araşdırma qeyri-müntəzəm yuxunun həmin xəstəliklərin birbaşa səbəbi olduğunu deməyə imkan vermir. Ümumilikdə elmi məlumatlar sağlam yuxunu yalnız bir rəqəmlə ifadə etməyin düzgün olmadığını göstərir. Yuxunun müddəti ilə yanaşı, sabit rejim, uyğun yatma vaxtı və fərdi bioloji ritmə uyğunluq da mühüm rol oynaya bilər.