İdeoloji təmayüllərin savaşı...

Makron “ümumsağ dalğası”na məğlub oldu

Qərb tarixən, hətta ideoloji təmayüllərin tam təsnifatlandırılmadığı dövrlərdə belə sağ və sağ mərkəzçi ideoloji baxışa daha yaxın sayılıb. XVIII əsr tarixi Fransa inqilabı zamanında ortaya çıxan sol və sol liberalizm baxışları tədricən iki əsrdə “keşməkeşli” yol keçdi. SSRİ-nin yaranışından və xüsusilə II Dünya üharibəsindən sonrakı dövrdə daha da populyarlaşan solçuluq Qərb üçün də hakim ideoloji təmayül kimi özünü oratya qoymağa başladı. Maraqlıdır ki, həmin dövrdə anti-SSRİ cərəyanı sağ və sağ mərkəzçi ideoloji baxışları daha da inkişaf etdirirdi. Və nhyt, SSRİ-nin dağılması ilə Qərb kontingentində fərqli zaman kəsiklərində olsa da, “Qərb solçuluğu” özünü dövlət piramidasının ən üst qatına qaldıra bildi.

Makron 2027-  seçkilərinin “məşqini” keçir, yoxsa...

Fransada Marin Le Penin həbsi son illərdə daha çox diqqəti cəlb edən “Fransa demokratiyasının çöküşü” tezisini yenidən aktuallaşdırır. Günlərdir ki, dünya KİV-nin ən dinamik müzakirə mövzusuna çevrilmiş bu hadisəni bir çox hallarda elə qərbli siyasətçilər Makronun gələcək seçkilər üçün sığortalanmaq arzusu ilə uzlaşdırırlar - 2027-ci il prezident seçkiləri marafonunda Makronun sələfi olacaq şəxsin kimliyi indidən böyük maraq doğurur. Le Penin varlığında bu marafonun Qabriel Attara keçəcəyi böyük şübhə altında idi. Amma Attar üçün yol açıldığını düşünənlər bəlkə də yanılırlar. Çünki bu həbslə Makron nə əldə edəcək? Axı, bu gün Fransada seçicilərin mütləq çoxluğu heç də fərd olaraq Makronu, Attarı və ya Le Peni seçmir - tam əksinə, burda əsas məsələ ideoloji savaşa söykənir. Və bu da tək Fransa ilə mədudlaşmır. Ümumən, Qərb kontngentində eynicinsli proses inkişaf edir. Demək olar ki, bütün ölkələrdə sol təmayül “yoxuş aşağı” düşməkdədir. Ən bariz nümunə kimi cəmisi 1 ay öncə baş tutan Almaniya seçkilərini göstərə bilərik - sol təmayül burada da sağ mərkəzçi təmayülə (xristian demokratlara) məğlub oldu. Düzdür, xrstian demokratların Almaniya siyasəti üçün necə böyük məna ifadə etməsi fonunda bu, anlaşılan ola bilərdi. Amma radikal sağçı AfD-nin (Almaniya üçün Alternativ) güclənməsi və parlament seçklərində hətta ikinci səs çoxluğu qazanması mənzərəni tam şəkildə ortaya çıxarır. Makrona qalan isə özünün antidemokratik imici, “Fransa püaizmi” anlayışının yox olması və bu kimi avtoritar göstəricilər oldu...

Le Pen Qərbin yeni dövr üçün “sağçı qaranquşlarından” sayılır - onun 2024-cü il parlament seçkilərində qələbəsi Qərbdə liberal elitanın dominantlığına qarşı millətçi sağ qüvvələrin meydan oxuması kimi təhlil olunmuşdu. Vurğulayaq ki, paralel olaraq dünyanın əksər bölgəsində eyni situasiya hakimdir - Avropada və ABŞ-da mühafizəkar hərəkatların yüksəlişi nəzərə çarpmaqdadır. Trampçılıq, Le Penin populyarlığının artması, qeyd edilən Almaniyada AfD-nin yüksəlişi və İspaniyada radikal sağ partiya  sayılan “Vox” partiyasının son seçkilərdə 33 mandat qazanması, İtaliyada Meloninin aş nazir seçilməsi deyilənləri təsdiqləyir. 

Sağçı dalğa sol təmayülü “yedi”...

Baş verənlərə Fransa misalı üzərindən yanaşdıqda, daha aydın mənzərə ilə qarşılaşırıq: 2017-ci ildə Emmanuel Makron “En Marche!” (İrəli) hərəkatı ilə siyasi səhnəyə gələrək özünü nə sağçı, nə də solçu kimi təqdim etdi, ancaq əsasən neoliberal iqtisadi siyasət və mərkəzçi-liberal yanaşmalarla çıxış etdi... Fransada uzun illər sol təmayülə yaxın sosialist hökumətlərin uğursuzluğu fonunda Makron həm də sosialistlərin dəstəklədiyi namizəd kimi ortaya çıxdı. Onun hakimiyyətə gəlişi ilə klassik solçu partiyalar - Sosialist Partiyası və onun müttəfiqləri demək olar ki, siyasi arenada gücünü itirdi və solçu anlayışı məhz Makronun üzərində fokuslaşdı.

Amma Makronun hiyləgənrcəsinə sol təmayülə “söykənərək” özünü xalqa “yedirtmək” istəyi alınmadı - “Sarı iletlilər” hərəkatı “Renesans”ların iç üzünü ortaya qoydu. Makronun yanacaq vergilərini artırması və sosial proqramları kəsməsi genişmiqyaslı xalq etirazlarına səbəb oldu. Bu etirazlar xalqın Makrona olan “sol” etimadını puça çıxardı. Makronun pensiya islahatları və əmək bazarına dair qanunları solçu seçicilərin ona etimadını daha da azaltdı. Hətta Makronun ilk islahatlarından biri zənginlər üçün sərvət vergisini ləğv etmək oldu ki, bu da onu “zənginlərin prezidenti” adlandıran solçular arasında etimadsızlıq mühitini dərinləşdirdi.

Ən əsas faktlardan biri isə miqrasiya və dövlətin daxilindəki vəziyyət idi - Fransa son illərdə Afrika və Yaxın Şərqdən geniş miqrasiyaya məruz qalıb. Statistikalar göstərir ki, Fransadakı cinayət hadisələrinin əhəmiyyətli hissəsi qeyri-qanuni miqrantlar və ikinci nəsil miqrantlar tərəfindən törədilir.

Ənənəvi solçular isə nə Makronun siyasətini dəstəkləmədilər, nə də özlərini təsdiq edə bilmədilər. Çünki Makron onların adından istifadə edərək ölkəsində sol təmayülün çöküşünü artır reallışdırmışdı.

Və nəhayət, yaranan boşluqdan sağ təmayül istifadə etdi - Milli Birliyin (Le Penin partiyası) populyarlığı artdı. 2022-ci il prezident seçkilərində Marin Le Pen 41,5 faiz səs toplayaraq Makrona “gəlirəm” mesajını verdi. Onun partiyası 2022-ci il parlament seçkilərində 89 deputat yeri qazanaraq Fransa tarixində sağ radikalların ən güclü mövqeyə sahib olmasına nail oldu - 2024-cü il seçklərində isə bu partiya parlamentdə 180 yer aldı. Bu fakt özlüyündə Marin Le Penin və sağçıların 2027-ci il prezident seçkilərində qalib gəlmək şansının böyük olduğunu göstərir. Beləliklə də, Makron istəsə də, istəməsə də Fransa siyasəti tədricən Avropadakı sağçı dalğaya qoşulur.

Sağçı cazibəni yaradan “solçu media”...

Bəs necə oldu ki, kontingetdə liberal mediasiyanın dominantlığı get-gedə iflasa uğradı? Bu suala cavab tapmaq üçün daha çox liberalizmlə sağçı düşüncənin “mübarizəsi”nə diqqət yetirmək gərəkir. Məsələn, dünyanın ən aparıcı media holdiqləri (Qərb KİV-i) sağçı liderlərə qarşı apardığı informasiya müharibəsində məğlub oldular. Son illərdə Qərbin aparıcı təhsil ocaqlarında belə sağçılara qarşı diskriminasiya halları artmaqda idi. Bu isə özlüyündə sağçı düşüncəni daha da möhkəmlənməyə, öz üzərində işləməyə və daha qabarıq şəkildə ortya çıxmağa “sürüklədi”.

Sağçı ideologiyanın cazibəsini bəlkə də solçu ideologiyaya xidmət edən media və bu kimi aqreqatlar artırdı. Hətta bu gün bir çox Qərb media orqanı Tramp və Le Pen arasında müqayisə aparır. “Le Monde”, “The Guardian” kimi sol yönümlü nəşrlərlə “Breitbart”, “Fox News” kimi sağ yönümlü platformalar arasındakı fərqlər hər şeyi açıq şəkildə göstərir. Eyni zamanda, sol düşüncənin hakim olduğu Qərb demokratiyasının illərdir ki, sınaqdan “üzüağ” çıxmadığı hər kəsə bəllidir. Qərb demokratiyasının ikili standartları göz önündədir - Liberal elitaların siyasi rəqiblərinə qarşı demokratik institutlardan necə istifadə etdiyi faktlarla sübuta yetirilir. Qərb ölkələrinin digər dövlətlərdə demokratiya adı altında apardıqları siyasət, lakin öz daxilində müxalif fikirlərə qarşı basqılar sol düşüncənin iflası üçün mühüm zəmin yaradan amillərdən birinə çevrildi.

Beləliklə, bu gün artıq özünün pik həddinə çatan “təmayüllərin savaşı” Qərb üçün heç də müsbət gələcək vəd etmir. Ən azından, bu günün rakursundan baxdıqda...

P.SADAYOĞLU