Mənə elə arvad verin ki... Çexov necə qadın istəyirdi?

Bu gün tanınmış rus yazıçı Anton Çexovun doğum günüdür.

Kulis.az İbrahim Azizin yeni yazısını təqdim edir.

Anton Pavloviç Çexov haqqında düşünərkən çoxumuzun gözü önündə canlanan mənzərə, demək olar ki, eynidir: burnunun ucunda incə pensne, səliqəli saqqalı, kədərli və bir qədər də yorğun baxışları olan ziyalı bir həkim.

Lakin bu donuq portretin – dərsliklərin bizə sırıdığı o "sakit klassik" obrazının arxasında, əslində, ehtiraslar, qorxular, qaçışlar və özünüməhv həddinə çatan fədakarlıqlarla dolu vulkanik bir həyat hekayəsi dayanır.
Çexovun həyatı yazdığı ən dramatik pyeslərdən belə daha ziddiyyətli, daha ağrılı və bəzən də daha absurd idi.

Onun ömür yolu sadəcə bir yazıçının bioqrafiyası deyil, həm də Rusiya imperiyasının son illərində yaşayan, mənəviyyatla maddiyyat, ideallarla reallıq arasında sıxılıb qalan bir insanın ekzistensial mübarizəsidir.

Bu yazıda o məşhur "Çexov sükutu"nun arxasında nələrin gizləndiyini araşdıracaq, böyük yazıçının həyatının ən qaranlıq və qalmaqallı səhifələrini vərəqləyərək onu yenidən kəşf etməyə çalışacağıq.

Hər şey Taqanroqda, dindarlığın qəddarlıqla iç-içə keçdiyi o kiçik evdən başladı. Çexovun uşaqlığı, sözün əsl mənasında, bir cəhənnəm idi və bu cəhənnəmin baş iblisi onun öz atası Pavel Yeqoroviç idi.

Kənardan baxanda mömin, kilsə xorunu idarə edən, dualarını əskik etməyən bu adam evdə əsl istintaq zabitinə çevrilirdi.

Balaca Anton və qardaşları üçün səhər tezdən oyanıb gecəyarısına qədər atasının baqqal dükanında işləmək, soyuqdan donmaq, ən kiçik səhvə görə amansızcasına döyülmək gündəlik həyatın norması idi.

Atası onları sadəcə fiziki cəzalarla yox, həm də mənəvi terrorla əzirdi; o, uşaqlarını kilsə xorunda oxumağa məcbur edir, onları gecələr boyu məşq etdirirdi.

Kənardan mələk səsi kimi eşidilən o xor ifaları, əslində, yorğunluqdan ayaq üstə dura bilməyən, atasının qamçısından qorxan uşaqların fəryadı idi.

Çexov sonralar qardaşı Aleksandra yazdığı o məşhur, ürəkdağlayan məktubunda deyirdi: "Bizim uşaqlığımızı despotizm və yalan elə şikəst etdi ki, indi o günləri xatırlamaq belə mənə dəhşətli və iyrənc gəlir".

Onun bütün yaradıcılığı boyu insan ləyaqətini alçaldan hər şeyə qarşı hiss etdiyi o kəskin nifrət məhz həmin baqqal dükanında, atasının qəzəbli baxışları altında formalaşmışdı.

Məşhur "İnsan öz içindəki qulu damla-damla sıxıb çıxarmalıdır" fikri sadəcə gözəl bir aforizm deyildi; bu, Çexovun öz DNT-sinə işləmiş kölə psixologiyasından, atasının kölgəsindən qurtulmaq üçün ömrü boyu apardığı ağrılı cərrahiyyə əməliyyatının düsturu idi.

Lakin Çexovun həyatındakı ən böyük paradoks onun peşəsi ilə bağlı idi. O, ədəbiyyat tarixində bəlkə də yeganə yazıçıdır ki, tibbə sadiqliyi ədəbiyyata olan sevgisindən heç də az deyil, bəlkə də daha çox idi.

"Tibb mənim qanuni arvadım, ədəbiyyat isə məşuqəmdir" - deyərkən o, zarafat etmirdi. Moskvaya gəlib tibb fakültəsində oxuyarkən o, artıq ailənin yeganə ümidi, çörək gətirəni idi.

Atası iflas edib borc bataqlığından qaçdıqdan sonra bütün ailənin yükü gənc Antonun çiyinlərinə düşmüşdü.

O, gündüzlər meyitxanada meyitləri yarır, xəstələrin irinli yaralarını sarıyır, gecələr isə ucuz qəzetlər üçün “Antoşa Çexonte” imzası ilə qısa, gülməli hekayələr yazırdı.

Bu hekayələri sənət eşqinə yox, sadəcə bir cüt ayaqqabı almaq, anasına yemək pulu göndərmək üçün qələmə alırdı.

Bəlkə də onun üslubunun o məşhur lakonikliyi sözlərin az, mənanın çox olması məhz bu dövrdən qaynaqlanır; çünki qəzetlər hər sətrə görə pul ödəsələr də, uzun yazıları çap etmirdilər, o da fikrini qısa ifadə etməyi bir zərurət kimi öyrənmişdi.

Amma bu "məşuqə" getdikcə onu daha çox özünə çəkdi və nəticədə dünya ədəbiyyatı öz dahisini qazandı. Buna baxmayaraq, o, həkimlikdən heç vaxt imtina etmədi.

Çexov vəba epidemiyası zamanı kəndləri təkbaşına gəzən, pulsuz xəstə qəbul edən, özü vərəm xəstəsi ola-ola başqalarının ciyərlərini dinləyən bir həkim idi.

Həyatının ən sarsıdıcı, ən anlaşılmaz və intihara bərabər qərarı isə 1890-cı ildəki Saxalin səfəri oldu. O dövrdə Çexov artıq məşhur yazıçı idi, rahat həyat sürə bilərdi.

Lakin o, qəfildən hər şeyi atıb Rusiyanın o biri ucuna, "cəhənnəm qapısı" sayılan Saxalin adasına getməyə qərar verdi.

Dostları bunu dəlilik adlandırırdılar. Artıq qan öskürən, ciyərləri vərəmdən yeyilən bir insan üçün Sibirin palçığı, soyuğu və minlərlə kilometrlik at arabası yolu ölüm hökmü demək idi.

Bəs o, niyə getdi? Çünki Çexov boşboğazlıqdan iyrənmişdi. Moskvanın isti salonlarında oturub xalqın dərdindən danışan, amma barmağını belə tərpətməyən ziyalıların riyakarlığı onu boğurdu.

O, "həyatı öyrənmək" üçün ən dibə enmək istəyirdi və endi də. Saxalində gördükləri – uşaq fahişəliyi, zəncirlənmiş katorqaçılar, insanların heyvan kimi döyülməsi, üfunətli baraklar – onun ruhunda silinməz izlər buraxdı.

O, orada minlərlə məhbusla tək-tək görüşdü, siyahıyaalma apardı. Qayıtdıqdan sonra yazdığı "Saxalin adası" kitabı bədii əsər yox, quru, statistik rəqəmlərlə dolu dəhşətli bir ittihamnamə idi.

Bu kitab Rusiyanı silkələdi, rəsmi dairələri islahatlar aparmağa məcbur etdi, amma əvəzində Çexovun onsuz da zəif olan sağlamlığını birdəfəlik məhv etdi.

O, Saxalindən qayıdanda artıq əvvəlki şən, zarafatcıl Anton deyildi; gözlərindəki o əbədi kədər məhz Saxalin soyuğunun yadigarı idi.

Çexovun şəxsi həyatı və qadınlarla münasibəti də onun əsərləri kimi sirli və "yarımçıq" idi. O, yaraşıqlı, ucaboy (1.80 metrdən hündür) və xarizmatik idi; qadınlar ona ilk baxışdan aşiq olurdu.

Lakin o, bağlanmaqdan, azadlığını itirməkdən, məişət qayğılarının içində boğulmaqdan ölümcül dərəcədə qorxurdu. Onun həyatında bir çox qadın olmuşdu, amma o, həmişə arada məsafə saxlayırdı.

Lika Mizinova - o gözəl, istedadlı qız Çexovu dəlilər kimi sevirdi. Çexov da ona biganə deyildi, amma Lika evlilikdən danışan kimi yazıçı işi zarafata salır, mövzunu dəyişir və ya səyahətə çıxırdı.

Nəticədə Lika başqa birinə qoşulub qaçdı və həyatını məhv etdi. Çexov isə bu faciədən "Qağayı" pyesində istifadə etdi; Lika o məşhur Nina Zareçnaya obrazının prototipi oldu.

Yazıçı öz şəxsi faciələrinə belə soyuqqanlı bir müşahidəçi, material toplayan bir "casus" kimi yanaşırdı.

Ömrünün sonlarına yaxın o, nəhayət ki, evləndi. Lakin bu evlilik də standartlara sığmırdı. Aktrisa Olqa Knipperlə ailə quranda Çexov dostuna yazmışdı: "Mənə elə bir arvad verin ki, o, Ay kimi olsun, hər gün mənim səmamda görünməsin".

Arzusuna çatdı. Olqa Moskvada səhnədə alqışlar qazanır, ziyafətlərə gedirdisə, Çexov Yaltada "Ağ bağça"sında tək-tənha öskürür, qan tüpürür və arvadından gələn məktubları oxuyurdu.

Bu, qəribə bir "məktublaşma nikahı" idi. Bəzi bioqraflar Olqanı eqoistlikdə günahlandırır, xəstə ərini tək qoyduğuna görə qınayırdılar.

Amma bəlkə də Çexov elə bunu istəyirdi? Bəlkə də tənhalıq onun yaradıcılığı üçün yeganə sığınacaq, yeganə ilham mənbəyi idi?

O, heç vaxt xoşbəxt ailə başçısı rolunu oynaya bilməzdi; bu, onun təbiətinə zidd idi.

Və nəhayət, o absurd, tragikomik sonluq... Çexovun ölümü sanki onun qələmindən çıxmış sonuncu hekayə idi.

1904-cü ilin iyulunda Almaniyanın Badenvayler kurortunda ölüm yatağında olarkən alman həkim onun nəbzinə baxır və başını bulayır.

O dövrün həkimlik etikasında gizli bir kod var idi: əgər həmkarın ölüm ayağındadırsa və ona heç bir ümid yoxdursa, ona şampan təklif edirsən. Bu, "artıq sondur, rahatla" demək idi.

Həkim şampan sifariş verir. Çexov yatağında dikəlir, həyat yoldaşına baxıb almanca "Ich sterbe (Mən ölürəm)” deyir, sonra rusca əlavə edir: "Çoxdandır şampan içmirdim".

Badəni son damlasına qədər içir, sol böyrü üstə uzanır və bir neçə dəqiqə sonra dünyasını dəyişir. Elə bil ölümün özünə də incə bir ironiya ilə gülümsəyir.
Lakin taleyin istehzası bununla bitmir. Böyük rus yazıçının nəşinin Rusiyaya gətirilməsi əsl qalmaqala çevrilir.

İyul istisində cəsəd xarab olmasın deyə, onu soyuduculu bir vaqona yerləşdirirlər. Vaqonun üzərində isə iri hərflərlə bu söz yazılmışdı: "OYSTERS (İSTRİDİYƏLƏR)”.

Təsəvvür edin, insan ruhunun ən incə məqamlarını təsvir edən, "Vanya dayı", "Gilas bağı" kimi şedevrlərin müəllifi vətəninə dəniz məhsulları daşınan vaqonda qayıdır.

Moskva vağzalında onu qarşılamağa gələn izdiham isə çaş-baş qalmışdı; bir tərəfdə Çexovun tabutu, digər tərəfdə isə Mançuriyadan gələn general Kellerin hərbi orkestri...

İnsanlar bir-birinə qarışmış, matəm musiqisi hərbi marşlarla iç-içə keçmişdi.

Maksim Qorki bu mənzərədən hiddətlənərək yazırdı ki, bu, Çexovun xatirəsinə edilən ən böyük təhqirdir. Amma dərindən düşünəndə, bu, tamamilə çexovsayağı bir sonluq deyildimi?

Həyatın o bayağılığı, o mənasız qarışıqlığı, ucalıqla alçaqlığın yan-yana durması, məhz Çexovun bütün ömrü boyu təsvir etdiyi o amansız "poşlost (bayağılıq)” onun tabutunu məzara qədər müşayiət etdi.

Anton Pavloviç Çexov bizə heç vaxt yol göstərmədi, Tolstoy kimi vaizlik etmədi, Dostoyevski kimi insan ruhunu cərrah bıçağı ilə yarmadı. O, sadəcə şahidlik etdi.

Çexov bizə göstərdi ki, həyat böyük faciələrdən və ya qəhrəmanlıqlardan ibarət deyil; həyat — çay içərkən, boş-boş danışarkən, pəncərədən baxarkən axıb gedən o səssiz məqamlardır.

O, 6 nömrəli palata əsərində cəmiyyətin dəlixanaya bənzərliyini, "Gilas bağı" pyesində köhnə dünyanın süqutunu, hekayələrində isə balaca adamın böyük faciəsini təsvir etdi.

Onun həyatı da yaradıcılığı kimi idi: kənardan sakit görünən, lakin daxildə fırtınalar qoparan, qan, tər və göz yaşı ilə yoğrulmuş, sonda dodaqda təbəssüm və əldə şampan badəsi ilə bitən kədərli və təkrarsız bir hekayə...

Bu gün biz onu oxuyanda, əslində, sətir aralarında o öskürəyi, o yorğun nəfəsi və Saxalin soyuğunu hiss etməliyik.

Çünki Çexov hər cümləsini sadəcə mürəkkəblə deyil, öz ömründən qopardığı günlərlə yazmışdı...