Mir Cəlalın publisistik dünyasına yeni elmi baxış

Vüqar Əhmədin yeni monoqrafiyası böyük ədibin mətbuat fəaliyyətini və bədii publisistikasını sistemli şəkildə araşdırır

Azərbaycan ədəbiyyatı və mətbuat tarixinin elə simaları var ki, onların yaradıcılıq irsi yalnız bir sahənin çərçivələri daxilində öyrənilə bilməz. Belə sənətkarlardan biri də XX əsr Azərbaycan ədəbiyyatının görkəmli nümayəndəsi, yazıçı, alim, pedaqoq və ictimai fikir tariximizin seçilən simalarından olan Mir Cəlal Paşayevdir. Onun bədii yaradıcılığı ilə yanaşı, publisistik fəaliyyəti də Azərbaycan ictimai fikrinin, ədəbi prosesinin və milli mətbuat tarixinin mühüm səhifələrindən birini təşkil edir.

Bu baxımdan filologiya elmləri doktoru, professor, tanınmış ədəbiyyatşünas və tədqiqatçı Vüqar Əhmədin “Mir Cəlal Paşayevin bədii publisistikası və mətbu fəaliyyəti” adlı monoqrafiyasının nəşri xüsusi əhəmiyyət daşıyır. “Elm və təhsil” nəşriyyatında 2026-cı ildə işıq üzü görən, 176 səhifədən ibarət əsər Mir Cəlal irsinin mühüm, lakin uzun müddət ayrıca və sistemli tədqiqat obyektinə çevrilməyən bir istiqamətinə işıq salır.

Monoqrafiyanın əsas üstünlüklərindən biri Mir Cəlalın publisistik irsinin ayrı-ayrı yazılar və faktlar səviyyəsində deyil, bütöv yaradıcılıq sistemi kimi araşdırılmasıdır. Müəllif ədibin dövri mətbuatda fəaliyyətini, publisistik yazılarının mövzu və ideya istiqamətlərini, janr və üslub xüsusiyyətlərini, vətəndaş mövqeyini, dil və ifadə imkanlarını, satira və yumordan istifadə üsullarını elmi müstəvidə təhlil edir.

Bu tədqiqat həm ədəbiyyatşünaslıq, həm də jurnalistika tarixi baxımından maraq doğurur. Çünki Mir Cəlalın publisistikası onun yalnız yazıçı kimi deyil, dövrün ictimai-mədəni proseslərinə münasibət bildirən ziyalı kimi portretini də tamamlayır. Ədibin mətbu yazılarında insan və cəmiyyət, maarif və təhsil, mənəvi dəyərlər, ədəbi proses, milli düşüncə, ictimai məsuliyyət kimi məsələlərin mühüm yer tutması onun yaradıcılığının ictimai məzmununu daha aydın göstərir.

Mətbuat – ədəbi və ictimai düşüncənin tribunası

Mir Cəlal yaradıcılığının formalaşmasında mətbuatın mühüm rolu olmuşdur. Monoqrafiyada da göstərildiyi kimi, ədib 1920-ci illərin ikinci yarısından başlayaraq Azərbaycanın aparıcı qəzet və jurnalları ilə əməkdaşlıq etmiş, müxtəlif mövzularda məqalə və publisistik yazılarla çıxış etmişdir. Bu yazılar yalnız konkret dövrün hadisələrinə münasibət bildirməklə məhdudlaşmır, eyni zamanda müəllifin cəmiyyət, insan, ədəbiyyat və mənəviyyat haqqında düşüncələrini əks etdirir.

Vüqar Əhmədin araşdırmasının maraqlı cəhətlərindən biri də məhz bu publisistik materialların ədəbi-bədii xüsusiyyətləri ilə ictimai məzmununu vəhdətdə nəzərdən keçirməsidir. Mir Cəlalın publisistikasında yazıçı təfəkkürü ilə jurnalist müşahidəsinin bir-birini tamamladığı görünür. Hadisəyə yalnız informasiya faktı kimi deyil, insan və cəmiyyət münasibətləri kontekstində yanaşmaq onun publisistik üslubunun səciyyəvi cəhətlərindəndir.

Ədibin mətbuat haqqında düşüncələri də xüsusi maraq doğurur. Onun üçün mətbuat cəmiyyətin mənəvi inkişafına, maariflənməsinə və ictimai şüurun formalaşmasına təsir edən mühüm institutdur. Bu yanaşma Mir Cəlalın jurnalistika ilə ədəbiyyat arasındakı əlaqələrə necə baxdığını da müəyyənləşdirir.

Monoqrafiyanın “Mir Cəlal və Azərbaycan mətbuatı”, “Dövri mətbuatda fəaliyyəti və fikirləri”, “Mətbuat və ədəbi proses məsələləri”, “Mir Cəlal və mətbuatın ictimai rolu”, “Qəzet və jurnallarda fəaliyyəti” kimi bölmələri bu baxımdan xüsusilə diqqətçəkəndir. Həmin bölmələrdə ədibin mətbuat fəaliyyəti ayrı-ayrı faktların sadalanması ilə kifayətlənməyərək onun yaradıcılıq dünyasının mühüm tərkib hissəsi kimi təqdim edilir.

Bədii publisistika və yazıçı mövqeyi

Mir Cəlalın publisistikasını səciyyələndirən əsas cəhətlərdən biri bədii təfəkkürlə publisistik düşüncənin qarşılıqlı əlaqəsidir. Yazıçının bədii əsərlərində publisistik ruhun, publisistik yazılarında isə bədii ifadə imkanlarının özünü göstərməsi onun yaradıcılığının fərqli xüsusiyyətlərindəndir.

Vüqar Əhməd monoqrafiyada bu məsələyə xüsusi diqqət yetirir. “Bədii publisistikasının əsas xüsusiyyətləri”, “Dil və üslub xüsusiyyətləri”, “Satira və yumor”, “Mir Cəlalın bədii əsərlərində publisistik ruh”, “Mir Cəlal publisistikasının janr xüsusiyyətləri” kimi bölmələrin mövcudluğu da müəllifin mövzuya kompleks yanaşdığını göstərir.

Mir Cəlalın publisistikasında satira və yumor təsadüfi bədii vasitələr deyil. Onlar müəllifin ictimai qüsurlara, mənəvi problemlərə və insan xarakterindəki çatışmazlıqlara münasibətinin ifadə formalarından biridir. Yazıçı gülüş vasitəsilə düşündürməyi, tənqid vasitəsilə ictimai məsuliyyət hissini gücləndirməyi bacarırdı.

Bu baxımdan onun publisistikasında vətəndaş mövqeyi xüsusi yer tutur. Mir Cəlalın yazıçı mövqeyi ictimai proseslərə biganə qalmayan, dövrünün problemlərinə münasibət bildirən ziyalı mövqeyidir. Onun yazılarında insan amili, mənəvi dəyərlər, təhsil və maarif məsələlərinin önə çəkilməsi də bu mövqenin ifadəsidir.

Müharibə illərinin publisistik salnaməsi

Monoqrafiyanın diqqət çəkən məqamlarından biri Mir Cəlal publisistikasında müharibə illərinin əksinə həsr olunan materialların ayrıca təhlil edilməsidir. Kitabın müvafiq bölməsində Azərbaycan oğullarının müharibə dövründəki fədakarlığı və “əmək cəbhəsi” qəhrəmanlığı, xüsusilə Bakı neftçilərinin fəaliyyəti geniş elmi kontekstdə təqdim olunur.

Bakı nefti İkinci Dünya müharibəsi illərində yalnız iqtisadi resurs deyildi. Bu, həm də Azərbaycan insanının ağır tarixi şəraitdə göstərdiyi əmək fədakarlığının mühüm göstəricisi idi. Mir Cəlalın publisistikasında bu mövzuya müraciət onun dövrün ictimai-siyasi reallıqlarını mətbuat vasitəsilə əks etdirmək cəhdlərinin mühüm nümunələrindən biridir.

Müəllifin “sərt ideoloji buxovlar qarşısında sınmayan milli ruh” məsələsini önə çəkməsi də təsadüfi deyil. Sovet dövrünün ideoloji çərçivələri daxilində fəaliyyət göstərən Azərbaycan ziyalılarının yaradıcılığını yalnız həmin dövrün siyasi terminologiyası ilə qiymətləndirmək doğru olmazdı. Bu yaradıcılığın daxilində milli düşüncənin, ana dilinə, ədəbiyyata, təhsilə və mənəvi dəyərlərə bağlılığın müxtəlif ifadə formaları da mövcud idi.

Ədəbi-tənqidi düşüncə və maarifçilik

Mir Cəlalın publisistik irsinin digər mühüm istiqamətini ədəbi-tənqidi yazılar təşkil edir. Monoqrafiyada “Mir Cəlalın publisistik irsində ədəbi-tənqidi düşüncə” və “Ədəbi-tənqidi publisistika” bölmələrinin yer alması bu istiqamətin tədqiqat üçün nə qədər əhəmiyyətli olduğunu göstərir.

Ədib ədəbi prosesə münasibət bildirərkən yalnız ayrı-ayrı əsərləri qiymətləndirməmiş, ədəbiyyatın cəmiyyət həyatındakı roluna da diqqət yetirmişdir. Ədəbiyyatın insanın mənəvi dünyasına təsiri, yazıçının məsuliyyəti, sənət və həyat münasibətləri onun düşüncələrində mühüm yer tutur.

Maarifçilik məsələləri də Mir Cəlal publisistikasının aparıcı istiqamətlərindəndir. Təhsil, elm, savadlanma, gənc nəslin yetişdirilməsi kimi məsələlər onun yazılarında yalnız pedaqoji problem kimi deyil, cəmiyyətin gələcəyi ilə bağlı məsələ kimi təqdim olunur. Bu baxımdan Mir Cəlalın publisistik irsi bu gün də öz aktuallığını qoruyur.

Vüqar Əhməd – ədəbiyyat və mətbuat tarixinin araşdırıcısı

Monoqrafiyanın əhəmiyyətindən danışarkən onun müəllifi Vüqar Əhmədin çoxşaxəli yaradıcılığına da diqqət yetirmək lazımdır. O, Azərbaycan ədəbiyyatı, mətbuat tarixi, publisistika və ədəbi proses məsələlərinə ardıcıl müraciət edən tədqiqatçılardandır. Onun yaradıcılığında ədəbiyyatşünaslıqla jurnalistika arasında möhkəm əlaqə müşahidə olunur.

Vüqar Əhmədin tədqiqatçılıq üslubunun səciyyəvi xüsusiyyətlərindən biri ədəbi hadisəni yalnız bədii mətn səviyyəsində deyil, onun yarandığı ictimai, mədəni və tarixi mühitlə əlaqədə araşdırmasıdır. Bu yanaşma “Mir Cəlal Paşayevin bədii publisistikası və mətbuat fəaliyyəti” monoqrafiyasında da aydın görünür.

Müəllifin yaradıcılığında ədəbiyyat tarixinin müxtəlif mərhələlərinə, ayrı-ayrı sənətkarların irsinə, mətbuatın inkişafına və ədəbi-tənqidi düşüncənin formalaşmasına maraq mühüm yer tutur. Bu baxımdan onun Mir Cəlal yaradıcılığına müraciəti təsadüfi deyil. Mir Cəlal kimi həm ədəbi, həm elmi-pedaqoji, həm də publisistik fəaliyyəti ilə seçilən sənətkarın irsi Vüqar Əhmədin tədqiqat istiqamətləri ilə üzvi şəkildə səsləşir.

Yeni monoqrafiyada faktların toplanması və sistemləşdirilməsi ilə yanaşı, onların elmi ümumiləşdirilməsi də diqqəti cəlb edir. Müəllif Mir Cəlalın ayrı-ayrı qəzet və jurnallardakı fəaliyyətini, publisistik yazılarını, ədəbi-tənqidi mövqeyini və ictimai düşüncəsini vahid yaradıcılıq müstəvisində təqdim etməyə çalışır.

Bu gün üçün əhəmiyyətli tədqiqat

“Mir Cəlal Paşayevin bədii publisistikası və mətbuat fəaliyyəti” monoqrafiyasının əhəmiyyəti yalnız bir ədibin yaradıcılığının yeni istiqamətinin araşdırılması ilə məhdudlaşmır. Əsər eyni zamanda Azərbaycan jurnalistikasının və publisistikasının tarixinin öyrənilməsi baxımından da qiymətli tədqiqatdır.

Kitabın sonunda Mir Cəlal publisistikasının müasir əhəmiyyətinə ayrıca bölmənin həsr olunması da diqqətəlayiqdir. Bu, müəllifin araşdırdığı materialları yalnız keçmişin faktları kimi deyil, müasir oxucu və tədqiqatçı üçün də müəyyən elmi və mənəvi dəyər daşıyan mənbə kimi qiymətləndirdiyini göstərir.

Bu gün informasiya məkanının sürətlə dəyişdiyi, jurnalistikanın yeni texnologiyalarla zənginləşdiyi bir dövrdə mətbuatın cəmiyyət qarşısında məsuliyyəti məsələsi yenidən aktuallaşır. Belə bir şəraitdə Mir Cəlalın mətbuat, ədəbiyyat, maarifçilik və insan amili haqqında düşüncələrinin öyrənilməsi xüsusilə əhəmiyyətlidir. Çünki texnologiyalar dəyişsə də, jurnalistikanın cəmiyyət qarşısında məsuliyyəti, sözün mənəvi yükü və ziyalının vətəndaş mövqeyi kimi məsələlər öz aktuallığını saxlayır.

Monoqrafiyada “Füzuli sənətkarlığı” mövzusuna müraciət Mir Cəlalın ədəbi-estetik düşüncəsinin genişliyini göstərən məqam kimi diqqəti çəkir. Bu, onun klassik irslə əlaqələrini və Azərbaycan ədəbiyyatının böyük ənənələrinə münasibətini öyrənmək baxımından maraqlı istiqamətdir.

Nəticə etibarilə, Vüqar Əhmədin “Mir Cəlal Paşayevin bədii publisistikası və mətbu fəaliyyəti” monoqrafiyası Azərbaycan ədəbiyyatşünaslığı və jurnalistika tarixinin qarşısında duran mühüm məsələlərdən birinə işıq salır. Əsər Mir Cəlalın yalnız böyük yazıçı və alim deyil, həm də dövrünün ictimai-mədəni proseslərinə fəal münasibət bildirən publisist və ziyalı olduğunu bir daha təsdiqləyir.176 səhifəlik bu tədqiqat Mir Cəlal irsinin yeni rakursdan öyrənilməsi ilə yanaşı, Azərbaycan mətbuatının keçdiyi tarixi yolu, publisistikanın ictimai funksiyasını və söz sənətinin  cəmiyyət həyatındakı rolunu anlamaq üçün də dəyərli mənbədir.

Əsərin filoloqlar, ədəbiyyatşünaslar, jurnalistlər, tədqiqatçılar, ali məktəb müəllimləri, doktorant və magistrantlar üçün nəzərdə tutulması da onun elmi-tədris əhəmiyyətini artırır. Ən başlıcası isə Vüqar Əhməd bu monoqrafiya ilə Mir Cəlal yaradıcılığının indiyədək kölgədə qalan mühüm bir istiqamətini – mətbuat və publisistika dünyasını elmi dövriyyəyə daha geniş şəkildə daxil edir.

Namiq Qədimoğlu

BDU Beynəlxalq Jurnalistika  və informasiya siyasəti 

kafedrasının müəllimi, filologiya üzrə fəlsəfə doktoru