Pasxa atəşkəsi bitdi: Ukrayna çətin şərtlərlə üz üzə

Pərvanə SULTANOVA
[email protected]

ABŞ Prezidenti Donald Trampın Rusiya-Ukrayna müharibəsini bitirmək üçün atdığı addımlar hələ ki hansısa nəticəyə gətirməyib. Baxmayaraq ki, Tramp münaqişəni dərhal həll edəcəyinə vəd vermişdir, amma vəziyyətin kifayət qədər çətinliyi nəzərə alınarsa, bunun mümkünsüz olduğu əvvəldən bəlli idi. Şənbə günü, aprelin 19-da Rusiya Prezidenti Vladimir Putin aprelin 21-i gecə yarısına qədər, yəni 30 saat qüvvədə olan Pasxa atəşkəsi elan etdi. Düzdür, atəşkəsə tam əməl olunmadı və tərəflər bir-birini ittiham etdilər. Bununla belə, döyüşlərin əvvəlki günlərdən daha zəif olması uzunmüddətli atəşkəsin əldə edilə bilməsi baxımından müəyyən ümid yaratdı. Yada salaq ki, 2023-cü ildə də belə cəhd olub, lakin atəşkəs bir saatdan az davam edib.

Rusiya-Ukrayna nizamlanması iki gün ərzində, aprelin 17-18-də Parisdə ABŞ, Ukrayna, Böyük Britaniya, Almaniya və Fransa nümayəndələri arasındakı danışıqlarda da müzakirə olunub. Onlar müxtəlif formatlarda Ukraynadakı münaqişəyə son qoymağın yollarını müzakirə ediblər.

Amerika nümayəndə heyətinin tərkibinə dövlət katibi Marko Rubio, ABŞ prezidentinin Yaxın Şərq üzrə xüsusi nümayəndəsi Stiv Uitkoff və prezidentin Ukrayna üzrə xüsusi nümayəndəsi Keyt Kelloq daxil olub. Ukrayna tərəfini Prezident Aparatının rəhbəri Andriy Yermak, xarici işlər naziri Andriy Sıbiha və müdafiə naziri Rustem Umerov təmsil ediblər.

Yelisey Sarayı görüşləri yüksək qiymətləndirsə də, ABŞ-ın dövlət katibi Marko Rubio xəbərdarlıq edib ki, Vaşinqton heç bir irəliləyiş görməsə, sülhməramlı səylərini dayandıra bilər: “Bu, bizim müharibəmiz deyil. Bunu biz başlamamışıq. ABŞ üç ildən çoxdur ki, Ukraynaya kömək edir və biz hər şeyin bitməsini istəyirik". 

Ağ Ev rəsmisi onu da əlavə edib ki, Ukraynada müharibənin dayandırılması vacib olsa da, ortada başqa mühüm məsələlər də var. Danışıqların növbəti raundunun bu həftə Londonda keçirilməsi planlaşdırılır və burada tərəflər regionda sülh və sabitliyə nail olmaq yollarını müzakirə etməyə davam edəcəklər. Bununla belə, amerikalı siyasətçilərin səbri sonsuz deyil. Marko Rubio qeyd edib ki, növbəti görüşdə Ukrayna nizamlanması ilə bağlı suallara daha dəqiq cavablar alacağına ümid edir. Əgər irəliləyiş olmasa, Vaşinqton münaqişə ilə məşğul olmağı dayandıracaq və başqa vəzifələrə keçəcək.

Daha sonra Rubio Rusiya Xarici İşlər Nazirliyinin rəhbərinə bildirib ki, ABŞ Ukrayna tərəfi ilə danışıqlar aparıb və plan təklif edib, lakin onun detallarını hələ müzakirə etməyib.

Ukrayna Prezidenti Vladimir Zelenski isə xüsusilə ərazilərin sülh sazişinə daxil edilməsi ehtimalı ilə bağlı amerikalı rəsmilərin bəyanatlarından narahatlığını ifadə edib.

Xatırladaq ki, Parisdə keçirilən görüşdə Ukrayna nümayəndə heyətinə Rusiya-Ukrayna müharibəsinin nizamlanması planını ehtiva edən məxfi sənəd verilib. Sənəddə bildirilir ki, Birləşmiş Ştatlar mövcud təmas xəttində atəşkəs və həmçinin Krımın Rusiya ərazisi kimi tanınmasını, Ukraynanın NATO-ya üzvlüyü iddiasından imtinası, Zaporojye Atom Elektrik Stansiyası (ZAES) ətrafındakı ərazinin neytrallaşdırılmasını təklif edir.

Bu ərazi ABŞ-ın nəzarəti altında ola bilər. Birləşmiş Ştatların planı ilhaq edilmiş dörd rayonun Rusiya tərəfindən tanınmasını nəzərdə tutmur, eyni zamanda, rusların bu ərazilərdən çıxmalarını da tələb etmir. 

“Wall Street Journal” yazır ki, Prezident Donald Tramp Kiyevdən cavab gözləyir. Nəşrə görə, Ukrayna bu həftə təzyiq altında olacaq. Rəsmi Kiyev Tramp administrasiyasının bir sıra uzaqgörən ideyalarına cavab verməlidir. Söhbət, vurğuladığımız kimi, Ukraynanın Krımın ilhaqını tanıması, hətta ABŞ-ın da potensial olaraq bu işğalla barışmasından, Kiyevin NATO üzvlüyündən imtinasından gedir. 

"Hazırda ABŞ Kiyevin cavabını gözləyir. Yəqin ki, cavab ABŞ, Ukrayna və Avropa rəsmilərinin danışıqlar aparacağı Londonda məlum olacaq. Əgər tərəflər öz mövqelərində ortaq məxrəcə gələrlərsə, bundan sonra sənədi Moskvaya çatdırmaq olar", - nəşr yazıb.

Xatırladaq ki, Tramp ötən ay Ukrayna Prezidenti Vladimir Zelenski ilə söhbəti zamanı Zaporojye Atom Elektrik Stansiyası məsələsinə də toxunmuşdu. WSJ belə ehtimal edir ki, yeni ideya reallaşarsa, bu AES həm Ukraynaya, həm də işğal olunmuş ərazilərə elektrik enerjisi verəcək.
Məlumdur ki, Ukrayna və ABŞ mineral ehtiyatlar sazişi üzrə niyyət memorandumu imzalayıblar. Amma sənəddə demək olar ki, heç bir konkretlik yoxdur. Kiyev sazişə təhlükəsizlik zəmanəti ilə bağlı müddəaların daxil edilməsində israrlıdır ki, bu da əslində Ukraynada xarici hərbi birləşmələrin və silahların yerləşdirilməsini nəzərdə tutur.

Bununla belə, ABŞ sazişin mətninə bu cür öhdəliklərin daxil edilməsinə etiraz edir ki, bu da onun imzalanmasında əsas maneələrdən biridir.

Üstəlik, Vaşinqton dəfələrlə açıq şəkildə bəyan edib ki, Ukraynaya şəxsi heyət göndərmək niyyətində deyil. Yaxın gələcəkdə tərəflərin nadir torpaq metalları ilə bağlı saziş imzalayacağı ehtimalı azdır. Tərəflər aprelin 26-dək sazişi imzalamağa ümid edirlər. Lakin sənədin yekun variantı hələ ki, mövcud deyil. Ukrayna və Avropa siyasətçiləri Trampın Kiyevin Amerika yardımını borc şəklində ödəməli olduğu fikrini dəstəkləmirlər.

“Bloomberg”in məlumatına görə, Vaşinqton borc hesablamalarını 300 milyard dollardan 100 milyard dollara endirsə də, bu məbləğ hələ də Ukraynanı qane etmir. Bu, ABŞ və Ukraynanın razılaşa bilmədiyi əsas məsələlərdən biridir. 

Rusiyalı politoloq, amerikaşünas Kirill Benediktov hesab edir ki, ABŞ Prezidenti Donald Tramp Ukraynadan Aİ-yə təzyiq rıçaqı kimi istifadə etmək niyyətindədir. Onun fikrincə, Trampın Ukrayna məsələsinin necə inkişaf edəcəyi ilə bağlı müəyyən hesablamaları var: “Məncə, Tramp, təbii ki, Ukraynadan Avropaya təsir rıçaqı kimi istifadə etmək niyyətindədir. Uzunmüddətli perspektivdə o, çox güman ki, Ukraynaya görə Avropa ilə Rusiya arasında münaqişə yaşayacaq, bu münaqişədə Avropa nəhayət zəifləyəcək və ABŞ-ın onu təmin edəcəyi resursların itaətkar alıcısına çevriləcək".

Politoloq onu da əlavə edib ki, ABŞ-ın Ukraynaya hərbi dəstəyi azalacaq: "Təsadüfi deyil ki, o, razılaşmanın baş tutmayacağı təqdirdə Ukraynanı maliyyələşdirməyə davam edib-etməyəcəyi ilə bağlı suala cavab vermədi. Aydındır ki, bu, əvvəlki administrasiyanın etdiyi formatlarda olmayacaq. Və ABŞ-ın yəqin ki, ən çox gücü Avropaya silah satmaqdır ki, o, daha sonra Ukraynaya tədarük edəcək".

Bəzi amerikalı politoloqlar isə hesab edirlər ki, Ukrayna münaqişəsinin uzunmüddətli həlli Rusiya Prezidenti Vladimir Putinin elan etdiyi Pasxa atəşkəsindən sonra gələ bilər. Ohayo Universitetinin politoloqu Con Müller atəşkəsin uzunmüddətli atəşkəsə gətirib çıxaracağına ümid etdiyini bildirib. Onun sözlərinə görə, bu, hər iki tərəfə lazımdır. Eyni zamanda, istənilən atəşkəs atəşkəsin olmamasından daha yaxşıdır.

Ukraynalı hərbi ekspert Yevgeni Diki hesab edir ki, ABŞ Prezidenti Donald Tramp əvvəlki prezident Co Baydenin Ukraynaya ayırdığı yardımı dayandıra bilər və yeni yardım məsələsinə belə baxılmır.  Onun sözlərinə  görə, dövlət katibi Marko Rubionun ABŞ-ın Ukraynadakı müharibədən yorulması ilə bağlı səsləndirdiyi tezis praktiki olaraq zəmanət verir ki, Amerika lideri hətta Ukraynaya hələ çatmamış yardımı da dayandıracaq: “Burada vurğulamaq lazımdır ki, bütün Amerika mənbələri yeni yardım məsələsinin ümumiyyətlə nəzərdən keçirilmədiyini birbaşa bəyan ediblər.

Yəni söhbət yalnız Baydenin göndərdiyi və hələ də hamısı gəlməmiş yardımdan gedir. İndi isə hələ çatmayanlar da heç vaxt gəlməyə bilər və Tramp çox güman ki, bu həftə onu dayandıracaq”.

Ekspertin sözlərinə görə, yardımların dayandırılması ilə bağlı bu vəziyyət gözlənilən və qaçılmaz idi: “ABŞ-la son qırılma nəhayət indi baş verəcək. Yanvarın 20-dən ABŞ bizim deyil, Rusiya Federasiyasının müttəfiqi olub, amma onlar hələ də oyunlar oynamağa, faydalı qazıntılar üzrə müqavilə adlanan saziş ətrafında bir növ fırlanmaqda davam edirlər ki, bu da əslində bizim indi naməlum bir şeyə görə kiməsə borclu olduğumuza dair razılaşmadır. Belə çıxır ki, biz nəinki Rusiyaya təslim olmalıyıq, həm də onun müttəfiqi olan ABŞ-a təzminat ödəməliyik”.

Göründüyü kimi, Ukrayna çətin şərtlərlə üz-üzədir, onların bir çoxu ölkənin milli maraqlarına cavab vermir, amma başqa yolu da qalmayıb.

Müharibəni davam etdirmək, üstəlik, ABŞ-ın yardımı olmadan hərəkət etmək mümkünsüz görünür. ABŞ isə artıq elan edib ki, danışıqlarda inkişaf olmasa, prosesdən çıxacaq. Ukraynanın isə ağır sınaqdan necə çıxacağını, ümumiyyətlə çıxa biləcəyini proqnoz etmək çox çətindir.