Qlobal istiləşmə hansı geri dönməz nəticələrə səbəb ola bilər?

Qlobal istiləşmə dağ buzlaqlarına geri dönməz ziyan vurur. Hətta bəşəriyyət Yer kürəsinin temperaturunu azalda bilsə belə, buzlaqların əvvəlki halına qayıtması yüzlərlə il çəkəcək.

Ölkə.az xəbər verir ki, bu nəticəyə Britaniyanın Bristol Universiteti və Avstriyanın İnsbruk Universitetinin alimləri gəliblər. Onların "Nature Climate Change" jurnalında dərc olunan araşdırması göstərir ki, buzlaqlar həddindən artıq istiləşmənin təsiri ilə əvvəlki vəziyyətinə tez qayıda bilməyəcək.

İqlim gələcəyinin modelləşdirilməsi

Alimlər 2150-ci ilə qədər qlobal temperaturun 3°C artacağı, sonra isə 2300-cü ilə qədər tədricən 1,5°C nisbətən təhlükəsiz səviyyəyə enəcəyi ssenarini modelləşdirib. Bu proqnoz hazırda karbon emissiyalarının azalma tempi və gələcəkdə onun tutulması üzrə texnologiyaların tətbiq olunması ehtimalını nəzərə alır.

Nəticələrə görə, bu “həddən artıq isinmiş” ssenaridə 2200-cü ilə qədər buzlaqların kütləsi 16%-ə qədər, 2500-cü ilə qədər isə 11%-ə qədər azalacaq – bu, istiləşmənin heç vaxt 1,5°C-dən yuxarı çıxmadığı dünya ilə müqayisədə hesablanıb.

Bu itkilər geri qaytarıla bilməz: planetin temperaturu aşağı düşsə belə, buzlaqlar bir neçə nəsil ərzində bərpa olmayacaq. Tədqiqat müəlliflərindən biri, doktor Fabian Mossion deyir:

“İnsanlar tez-tez soruşur: Əgər Yer soyusa, buzlaqlar yenidən yaranacaqmı? Bizim araşdırmamız göstərdi ki, bu, yaxın bir neçə əsrdə baş verməyəcək.”

İnsanlıq üçün nəticələr

Buzlaqların əriməsi milyonlarla insana təhdid yaradır. Çünki bir çox insan içməli su, suvarma və su elektrik enerjisi üçün buzul sularından asılıdır – xüsusilə də quraq bölgələrdə. Bundan əlavə, buzlaqların əriməsi dəniz səviyyəsinin qalxmasına səbəb olur, bu isə sahilyanı ərazilər üçün riskləri artırır. Alimlər vurğulayırlar ki, bəşəriyyət emissiyaları azaltmaq üçün tədbirləri nə qədər gecikdirsə, nəticələri bir o qədər dağıdıcı və uzunmüddətli olacaqdır.

Uzaq keçmişdən dərs: Paleosen-Eosen Termal Maksimum

56 milyon il əvvəl nə baş vermişdi?

Çin, Avstraliya, İtaliya və Niderlanddan olan beynəlxalq tədqiqat qrupu 56 milyon il əvvəl baş verən və Paleosen-Eosen istilik maksimumu (PETM) adlanan dövrü araşdırıb. Həmin dövrdə atmosferə 3000–20 000 petaqram karbon (1 petaqram = 1 milyard ton) buraxılmış və Yer kürəsində temperatur 5°C-dən çox artmışdı. Bu, uzunmüddətli istixana vəziyyəti yaradaraq ekosistemlərdə və okeanlarda böyük dəyişikliklərə səbəb oldu.

"Geophysical Research Letters" jurnalında dərc edilən yeni bir araşdırma, PETM-in təsirlərinin təqribən 269.000 il - əvvəllər düşünüldüyündən (120.000-230.000 il) əhəmiyyətli dərəcədə uzun sürdüyünü aydınlaşdırır. Planetin bu dövrdən sonra özünü bərpa etməsi 145 000 ildən artıq çəkib. Bu da göstərir ki, Yer karbon yükünü çox yavaş aradan qaldırır.

Bu gün üçün nəticələr

Müasir antropogen istiləşmə artıq 1850-ci ildən 2019-cu ilə qədər təxminən 2390 petaqram karbon qazının buraxılması ilə nəticələnib. Əgər qalıq yanacaqdan istifadə davam edərsə, növbəti əsrlərdə daha 5000 petaqram atmosferə daxil ola bilər. Bu cür emissiyaların səbəb olduğu karbon dövriyyəsinin pozulması 3000-165000 il davam edə bilər və onlarla nəsillərə təsir edəcək iqlim dəyişiklikləri yarada bilər.

Niyə bu vacibdir?

Hər iki araşdırma göstərir ki, iqlim dəyişikliyi uzunmüddətli və tez-tez geri dönməz nəticələrə səbəb olur. Buzlaqlar, hətta temperatur düşsə belə, əvvəlki vəziyyətə qayıtmayacaq. Karbon emissiyaları isə min illərlə davam edən istixana effekti yaradır. Karbon tutma texnologiyalarına və ya planetin soyumasına dair ümidlər dərhal tədbir görülməsə, özünü doğrultmayacaq.

Həmidə İbrahimova