Şərq əxlaqı, yoxsa Qərb azadlığı? Orxan Saffari yazır...

“Tərbiyə nədir? Necə yaranıb? Mütləq tərbiyə varmı?” kimi suallara, əlbəttə, müxtəlif cavablar vermək olar. Ancaq maraqlıdır, tərbiyə anlayışı fərqli cəmiyyət və coğrafiyalarda necə xarakterizə edilir?

Bütün bu suallar mütləq tərbiyə anlayışının olmadığı demək deyilmi?

Məsələn, Şərq tərbiyəsi, yoxsa Qərb tərbiyəsi?

Sonda deyiləni əvvəldə deməkdə fayda var:

Şərqdə tərbiyə daha çox itaət, böyüyə hörmət, ailəçilik, bir növ yaşam üçün yaxşı mənada mağara təfəkkürüdür, Qərbdə tərbiyə isə sərbəstlik, fərdi sərhədlərə hörmət və tənqidi düşüncə tərzidir.

Bəs yaxşı, insan necə tərbiyəli olmalıdır?

Şərqdə tərbiyəli olmaq qərbdə tərbiyəsizlikmidir?

Əslində, bu kimi suallara mütləq cavab yoxdur, ancaq ortaq meyarlar var. Məsələn, istənilən halda, cəmiyyətdə, coğrafiyada ədalətli olmaq, sosial davranış qaydalarına, başqalarının seçimlərinə, azadlıqlarına normal yanaşmaq özü də tərbiyədir. Bunlar daha çox həm də insanın özünün özünü tərbiyələndirməsidir. Onsuz da, xüsusi ilə Şərq ailəsində verilən ilkin tərbiyə ibtidai tərbiyə olur, bəşəri yox. Adətən, fərdlər sonradan özünü tərbiyələndirir.

Şərq və Qərb tərbiyəsi bölgüsü davranışlardan yox, dünya görüşündən, cəmiyyətin bir-biri ilə harmonik əlaqəsi və.s kimi başqa nəsnələrdən asılıdır.

Şərq tərbiyəsində insan cəmiyyətin mütləq bir parçasıdır və əksər hallarda yaxşı yaxud da pis olsa belə ona uyğunlaşmalıdır.

Şərq ailə modeli tərbiyəsində avtoritarizm var, böyüklər bir növ hökmranlıq edir və deyilən hər söz qanundur, seçim şansı azdır və ya ümumiyyətlə yoxdur.

Şərq tərbiyə modelində tənqidi düşüncə azdır, bəyənilmir, emosiya var.

Şərq tərbiyə modeli itaətə hesablanıb və məqsəd daha çox öz ətrafına faydalı şəxs yetişdirməkdir.

Üstəlik, dəyərlər, dəyərlərə istənilən halda hörmət əsas götürülür.

Bəs eyni şeylər Qərb tərbiyə modelində necədir?

Şərqə nisbətdə Qərb tərbiyə modeli tənqidə açıqdır, ailə tərbiyəsində qarşılıqlı seçimlər üstünıük təşkil edir, avtoritarizm azlıq təşkil edir, seçim şansı tərbiyə alanın özünə buraxılır, sərbəstlik, fərdiyyətçilik hökm sürür.

Qərb tərbiyə metodunda məqsəd müstəqil şəxsiyyət yetişdirmək və öz ətrafından daha çox cəmiyyətə fayda verməkdir.

Şərq tərbiyə modeli daha çox əxlaqi və dini dəyərlərə söykənir. Qaynaq kimi Kunfutsidən üzü İslama qədər demək mümkündür.

Əlbəttə, hər iki modelin müsbət və mənfi cəhətləri var. Məsələn, bu baxımdan Şərq tərbiyə modeli daha insanlar, ailə arasındakı bağlılığa, hər bir halda birgə hərəkətə, təfəkkürə hesablanıb. Fədakarlıq ən əsas xüsusiyyətlərdən hesab olunur.

Ancaq Qərb tərbiyə modeli fəlsəfəyə-Sokrata, Kanta və başqalarına söykənir, fərdin azadlığı dəstəklənir, tərbiyənin bir vasitə olduğu bildirilir.

Ancaq ola bilsin, Qərb tərbiyə modelindəki azadlığın sərhədsizliyi xaosa səbəb olsun, ailə və insanlar arasında bağ o qədər də möhkəm olmasın, təklik əsas götürülsün, fədakarlıq pislənilsin və eqoizm artsın.

Əlbəttə, mütləq tərbiyə olmadığı kimi, hansı tərbiyə modeli daha yaxşıdır demək də olmur və bu, insanların öz seçimlərindən, mühitlərindən asılı bir məsələdir.

Bəlkə, ideal tərbiyə modeli həm də belə olmalıdır:

Qərb tərbiyə modelinin fərdi azadlığı ilə Şərq tərbiyə modelinin əxlaq anlayışı?!

Orxan Saffari

Gununsesi.info