Süleymaniyə alov içində: qardaş savaşının və güclərin toqquşmasının mərkəzi

Milli.Az "Baku Network"da dərc olunmuş məqaləni təqdim edir:

Süleymaniyə hər zaman kürdlər üçün simvolik şəhər olub. 1970-ci illərin ortalarından başlayaraq burada siyasi fikir formalaşır, bölgənin gələcəyi barədə qızğın müzakirələr gedirdi. Burada doğulan ideyalar təkcə İraq Kürdüstanının içində deyil, bütün Yaxın Şərqdə qüvvələr balansını dəyişirdi. Bu gün isə şəhər yenidən tarixi dramın mərkəzinə çevrilib - amma bu dəfə hadisələr sırf daxili partiya çəkişmələrinin çərçivəsini çoxdan aşaraq regional və qlobal maraqları qarşı-qarşıya qoyur. Küçələrdə tanklar dayanıb, səmada PUA-lar uçuşur, iqamətgahlarda atışmalar gedir. Dünənə qədər Kürdüstan Vətənpərvərlər İttifaqının (KVİ) daxilində uzanıb gedən mübahisə silahlı qarşıdurmaya çevrilib. Artıq təkcə Ərbil və Bağdad yox, Ankara, Tehran, Vaşinqton və Moskva da oyuna cəlb olunur.

Cəlal Tələbani irsindən parçalanma dövrünə

KVİ 1975-ci ildə Cəlal Tələbani tərəfindən yaradılmışdı. O, partiyanı yalnız kürdlərin hüquqları uğrunda mübarizə vasitəsi kimi yox, həm də Bağdadla körpü rolunu oynayacaq siyasi güc kimi görürdü. Sol yönümlü, dünyəvi xəttə malik KVİ, konservativ Kürdüstan Demokrat Partiyasına alternativ idi. 2005-ci ildə Tələbani İraq prezidenti olanda bu, həm onun siyasi zirvəsi, həm də KVİ-nin regional arxitekturanın əsas oyunçusuna çevrildiyi məqam oldu. Amma 2012-ci ildə başlayan xəstəlik və 2017-ci ildəki ölüm o illərlə qurduğu balansı darmadağın etdi. Karizmatik liderin gedişi ilə varislik savaşı başladı. Əvvəllər arxa planda qalan həyat yoldaşı Hero Tələbani təsirini itirəndən sonra səhnəyə iki əsas fiqur çıxdı: ailə nüfuzuna və anasının dəstəyinə güvənən Bafəl Tələbani və Qərblə əlaqələrini, kəşfiyyat üzərində nəzarətini gücləndirən əmisi oğlu Lahur Şeyx Cəngi. Bugünkü böhranın əsasında məhz onların qarşıdurması dayanır.

İllərlə yığılan gərginlik avqustun 22-nə keçən gecə partladı. Bafələ sadiq qüvvələr Debaşandakı Lahurun iqamətgahını zirehli texnika və ağır silahlarla mühasirəyə aldı. Dron zərbələri, küçə atışmaları, kütləvi həbslər - nəticədə Süleymaniyə faktiki mühasirəyə düşdü. Polis əvvəlcə həbslərə hüquqi əsas olmadığını bildirsə də, bir neçə gün sonra məhkəmələr işə qarışdı və Lahur barəsində qanunsuz silahlı dəstələr yaratmaq ittihamı ilə cinayət işi açıldı. Paralel olaraq, Bafələ sui-qəsd iddiaları gündəmə gəldi: guya qarşıdurma gecəsi saxlanılan iki nəfər liderə snayper hücumu hazırladıqlarını etiraf edib. Kulminasiya isə dronların Bafəlin evini hədəfə alması oldu. Hədəfə dəyməsələr də, həmin anda evdə anası və ailə üzvləri var idi. Bu fakt ailə çəkişməsini qaydasız savaşa çevirdi.

Bafəl: Tehrana söykənmək, Ankaranı qəzəbləndirmək

Bafəl Tələbani hakimiyyətini möhkəmlətmək üçün açıq şəkildə İrana arxalanır. Tehran onu Süleymaniyədə strateji tərəfdaş kimi görür. PKK ilə təmaslar isə Bafəli bölgənin yeni düyün fiqurlarından birinə çevirib. Ancaq bu kurs Türkiyə üçün qırmızı xətt oldu. Ankara sanksiyalar tətbiq etdi, Süleymaniyəyə uçuşları dayandırdı və KVİ-ni milli təhlükəsizlik üçün təhdidə çevrilməkdə suçladı. Türkiyədən gələn mesaj aydındır: Bafəlin siyasəti PKK-nın sərhədlərimizdə güclənməsinə xidmət edir və bu, cavabsız qalmayacaq.

Lahur: Qərbə güvənmək və revanş cəhdi

Lahur Şeyx Cəngi adını daha çox İŞİD-ə qarşı savaşda qazandı. KVİ-nin kəşfiyyatını idarə edərkən beynəlxalq koalisiya ilə işləyir, ABŞ-ın etimadını qazanırdı. Bu da onu Bafələ nisbətən Ankaraya daha məqbul fiqur edirdi. Lahur həmişə İrandan asılılığı tənqid edirdi. 2021-ci ildə kənarlaşdırıldıqdan sonra öz hərəkatını yaratdı, amma KVİ-yə qayıtmaq iddiasından vaz keçmədi. Onun tərəfdarları bu gedişi saray çevrilişi, indiki hadisələri isə siyasi qisas adlandırır.

Geosiyasi şahmat taxtası

Bu gün Süleymaniyədə baş verənləri sadəcə daxili partiya çəkişməsi kimi oxumaq mümkün deyil. Bu, artıq Yaxın Şərqin böyük şahmat taxtasının bir hissəsidir. İrandan tutmuş ABŞ-a qədər hər oyunçu öz fiqurunu hərəkətə gətirib. Tehran Bafələ söykənərək həm Süleymaniyədə, həm də ümumən İraq Kürdüstanında təsirini gücləndirir. Onun üçün Süleymaniyə yalnız Bağdada təsir vasitəsi deyil, həm də Suriya və Livanla əlaqə koridorudur. Türkiyə isə əksinə, Bafəli təhdid sayır. Onun PKK ilə yaxınlaşmasını açıq çağırış kimi görür. Buna görə də Ankaranın hədəfi - bu kursu cilovlamaq. Lahur isə burada balans aləti rolunda çıxış edir. ABŞ da hadisələri diqqətlə izləyir. Vaşinqton üçün əsas amil - Kürd bölgəsinin İranda deyil, İraqda sabitləşdirici amil qalmasıdır. Lahurun Qərblə körpüləri ABŞ üçün üstünlükdür. Rusiya isə əksinə, Bafəldə fürsət görür. Moskva Süleymaniyəni daha geniş Yaxın Şərq strategiyasının parçası hesab edir, burada hər konflikt onun üçün yeni balans imkanları yaradır.

Nəticədə, iki qohum arasındakı münaqişə qlobal güclərin toqquşmasının güzgüsünə çevrilib: İran və Rusiya Bafəli dəstəkləyir, ABŞ və Türkiyə Lahura meyllənir, Bağdad isə bu qütblər arasında tarazlıq saxlamağa məhkumdur.

Neft, gömrük və pul axınları

Silahlı toqquşmaların pərdəarxasında yalnız ideologiya yox, həm də iqtisadiyyat dayanır. Süleymaniyə bölgənin ən vacib maliyyə damarlarını nəzarətdə saxlayır: gömrük yığımlarından tutmuş neftin daşınmasına qədər. Bu gəlir mənbələrinin kimə məxsus olacağı uğrunda isə ölüm-dirim savaşı gedir.
Bafəl nüfuzlu klanlarla ittifaqlar quraraq və anasının dəstəyinə söykənərək əsas maliyyə rıçaqlarını əlində saxladı. Lahur isə paralel gəlir kanalları yaratmaqda, hətta narkobizneslə əlaqələrdə ittiham olunur. Bu iddialar silahlı qarşıdurmanı müşayiət edən informasiya savaşının ayrılmaz hissəsinə çevrilib.
Türkiyə üçün də iqtisadi tərəf az əhəmiyyət daşımır. 2023-cü ildə Süleymaniyəyə uçuşların dayandırılması təkcə siyasi jest deyildi - bu, eyni zamanda Ankaranın təzyiq aləti idi. İqtisadi təcrid Ankara üçün Bafəli PKK ilə əlaqələrdən çəkindirməyin yollarından biridir. İran isə əksinə, böhranı ticarət axınlarına nəzarəti gücləndirmək və Süleymaniyəni sanksiyaları dolanmaq üçün kanal kimi istifadə etmək imkanı görür.

İraqın daxili siyasi konteksti

Süleymaniyədəki böhran İraqdakı ümumi siyasi ifliclə üst-üstə düşüb. Hökumətin formalaşmasında gecikmələr, büdcə problemləri, Kərkük və Mosulda sabitsizlik situasiyanı daha da partlayışa hazır vəziyyətə gətirib.
Lahur və tərəfdarlarının həbsi ilə eyni vaxtda "Yeni Nəsil" hərəkatının lideri Şahsuvar Əbdülvahid də saxlanıldı. Bir çox analitiklər bunu siqnal kimi dəyərləndirirlər: hakimiyyət seçkilərin gedişatını dəyişə biləcək müxalif qüvvələri zərərsizləşdirməyə girişib.
Müxalifətin gözündə Bafəlin addımları İran dəstəyi ilə hakimiyyəti mənimsəmək, tərəfdarlarının gözündə isə nizam-intizamı bərpa etmək və partiyanı toparlamaq cəhdidir. Məhz bu ikili yanaşma təhlükəni artırır: müxalifətin zorla susturulması yeni vətəndaş qarşıdurmasının qapısını aça bilər.

Narrativ savaşı və medianın rolu

Bu qarşıdurmada informasiya resurslarının rolu ayrıca qeyd olunmalıdır. Lahura məxsus Zoom News telekanalının ofisi dağıdıldı, jurnalistləri həbs edildi. Ərbillə əlaqəli Rudaw-un efiri də dayandırıldı. Medianı ələ almaq mübarizənin ayrılmaz hissəsinə çevrilib: hər tərəf yalnız gücü yox, həm də öz narrativini topluma sırımağa çalışır.
Bafəlin tərəfdarları bunu "qanunsuz silahlı qruplara qarşı mübarizə" kimi təqdim edir. Lahurun tərəfdarları isə bunun əksinə, azad fikrə divan tutulması və müstəqil medianın boğulması kimi görürlər.

Mümkün ssenarilər

Süleymaniyədəki hadisələr bir neçə istiqamət ala bilər.
Birinci ssenari - KVİ-nin parçalanması və birliyini birdəfəlik itirməsi. Lahur tam hüquqlu yeni partiya qura bilər və bu, şəhəri iki güc mərkəzinin savaşı meydanına çevirər.
İkinci ssenari - Bafəlin qələbəsi və İranın təsirinin möhkəmlənməsi. Bu halda KVİ faktiki olaraq Tehrana bağlı struktura çevriləcək ki, bu da Türkiyə və ABŞ-ın əks-addımlarına gətirib çıxaracaq.
Üçüncü ssenari - Ankaranın birbaşa müdaxiləsi. Türkiyə PKK-nın bölgədə möhkəmlənməsinin qarşısını almaq üçün hərbi və iqtisadi təzyiqləri artıra bilər. Bu isə yeni zorakılıq dalğası və Ərbilin də cəlb olunması riski deməkdir.
Dördüncü ssenari - ABŞ-ın diplomatik fəallığı. Vaşinqton Lahurla əlaqələrindən istifadə edərək danışıqlara zəmin yarada bilər, amma bu, Tehrana qarşı açıq qarşıdurmanı qaçılmaz edər.

Qlobal şahmat taxtasında Süleymaniyə

Bu gün Süleymaniyə sadəcə şəhər deyil. O, həm simvol, həm də şahmat taxtasında açar xananı tutan məkandır. Burada oyuna İran, Türkiyə, ABŞ və Rusiya daxil olub. Söhbət təkcə KVİ-nin taleyindən yox, bütövlükdə kürd hərəkatının gələcəyindən gedir.
Cəlal Tələbani tərəfindən konservativ kürd millətçiliyinə dünyəvi alternativ kimi qurulan partiya birliyini qoruyacaqmı? Yoxsa xarici güclərin savaş meydanına çevriləcək? Bu suala veriləcək cavab bölgənin Tehrandan Ankaraya, Bağdaddan Vaşinqtona qədər güc balansını müəyyənləşdirəcək.

Son günlər Süleymaniyədə baş verənlər təkcə iki qohumun şəxsi dramı deyil, bütün region üçün katalizatordur. Şəhər küçələrindəki tanklar və dronlar yeni bir dövrün simvoluna çevrilib - elə bir dövrün ki, ailədaxili çəkişmələr dünya güclərinin maraqları ilə qovuşur. Süleymaniyənin taleyi yalnız KVİ-nin gələcəyini yox, İraqın sabitliyini, Türkiyənin zəif nöqtələrini, İranın iddialarını və ABŞ-la Rusiyanın strateji hesablarını müəyyən edə bilər.
Ən əsas isə budur: Kürdüstan yenidən qlobal siyasətin mərkəzinə çevrilib. Sual indi belə səslənir: Süleymaniyə yeni sabitliyin bərqərar olduğu qala olacaq, yoxsa Yaxın Şərq böhranının növbəti dalğasının start nöqtəsi?

Süleymaniyədən yeni regional müharibəyə doğru?

Süleymaniyəni bürüyən böhranı artıq sırf partiyadaxili çəkişmə çərçivəsində izah etmək mümkün deyil. Hadisələrin məntiqi bölgəni yeni sabitsizlik dalğasına sürükləyir. Əgər proseslər indiki məcrada davam edərsə, üçmərhələli nəticə qaçılmaz olacaq - lokal, regional və beynəlxalq.

KVİ-nin taleyi: qısamüddətli perspektiv

Qısa zamanda vəziyyətin necə yön alacağını məhz KVİ-nin gələcəyi müəyyən edəcək.

Əgər Bafəl hakimiyyəti tam nəzarətə götürsə, KVİ İran orbitinə inteqrasiya olunacaq. Bu halda partiya müstəqil güc kimi yox, xarici təsirin aləti kimi fəaliyyət göstərəcək.
Əgər Lahur müəyyən mövqelərini geri qaytara bilsə, Süleymaniyə iki idarə zonasına bölünəcək - rəsmi və müxalif. Bu isə şəhərdə uzunmüddətli partizan müharibəsi ehtimalını artırır.
Konsensusun bərpası isə faktiki olaraq mümkün görünmür: qarşıdurmalar çox dərin, düşmənçilik çox köklü, xarici oyunçuların təsiri isə həddən artıq güclüdür.

Beləliklə, KVİ artıq heç vaxt əvvəlki kimi olmayacaq: ya İrana söykənən qalaya çevriləcək, ya da fraksiyalara parçalanaraq hər biri öz xarici himayədarını axtaracaq.

Süleymaniyə bu gün İranla Türkiyənin maraqlarının birbaşa toqquşma nöqtəsinə çevrilib.

Tehran üçün Bafəl - Kürdüstanda möhkəmlənmək, İraq və Suriyada dayaqlarını gücləndirmək imkanıdır.
Ankara üçün isə Bafəlin güclənməsi PKK təhdidinin artması deməkdir. Bu isə Türkiyəni şimal İraq istiqamətində əməliyyatları genişləndirməyə məcbur edəcək.

Əgər Bafəl İranın dəstəyi ilə mövqelərini bərkitməyə müvəffəq olsa, Ankara hərbi ssenariyə əl ataraq KVİ-nin infrastrukturuna zərbələr endirə, həmçinin Ərbilə təzyiqləri artıra bilər. Bu, bölgəni faktiki olaraq İranın proksi qüvvələri ilə türk ordusunun qarşıdurma meydanına çevirəcək - kiçikmiqyaslı, amma real müharibə.

ABŞ üçün indiki böhran İraq Kürdüstanında təsir imkanlarının zəiflədiyini göstərir. Vaşinqton üçün ən böyük risk - yaranacaq hakimiyyət boşluğunun dərhal Tehran tərəfindən doldurulmasıdır. Lahuru dəstəkləmək ABŞ üçün balans aləti ola bilər, amma bu, Bafəl və İranla açıq qarşıdurma deməkdir.

Rusiya isə tam əksinə, böhranda fürsət görür. Bafəli dəstəkləməklə yanaşı, Ankara və Vaşinqton arasındakı ziddiyyətləri qızışdıraraq öz mövqelərini gücləndirməyə çalışır. Süleymaniyəni Moskva daha geniş şahmat lövhəsinin elementi kimi görür - burada Yaxın Şərq, Qafqaz və Qara dəniz vektorları qovuşur.

Yaxın illər üçün proqnoz

Süleymaniyədə sabitsizliyin artması. Şəhər uzun müddət terror aktları, reydlər və siyasi həbslərlə müşayiət olunan daimi qarşıdurma zonasına çevrilə bilər.
Türkiyə-İran qarşıdurmasının kəskinləşməsi. Süleymaniyə iki ölkənin proksi qüvvələrinin açıq toqquşma meydanına çevrilə bilər.
Kürd siyasətində parçalanma. İraqdakı kürd hərəkatı vahidliyini itirəcək: KVİ bölünəcək, DPK isə Ərbildə mövqelərini gücləndirəcək.
"Kürd məsələsi"nin yenidən dünya gündəminə qayıtması. ABŞ, Aİ və ərəb ölkələri bölgənin yeni "təhlükəsizlik qara dəliyi"nə çevrilməsinin qarşısını almaq üçün aktivləşməyə məcbur olacaqlar.
Böhranın Kərkük və Mosula sızması riski. Onsuz da gərginlik xətləri mövcuddur və kürd qüvvələrinin zəifləməsi radikal qrupların revanşına şərait yarada bilər.

Süleymaniyə bu gün Yaxın Şərqin gələcəyinin aynasına çevrilib. Burada İranla Türkiyənin, ABŞ-la Rusiyanın, Bağdadla Ərbilin maraqları toqquşur. Ailə düşmənçiliyi qlobal mübarizə arenasına çevrilib, tanklar və dronlar isə təkcə bir şəhərin deyil, bütöv bir regionun taleyini həll edir.

Ona görə də Süleymaniyədəki böhranı ayrıca epizod kimi deyil, Yaxın Şərqdə yeni sabitsizlik mərhələsinin başlanğıcı kimi qiymətləndirmək lazımdır. Qarşıdakı illərdə məhz bu şəhər Şərqin uzun və qanlı münaqişələr tarixində növbəti səhifəni açacaq "tətikləyici mexanizm" ola bilər.

Milli.Az