Suyun Yolu: Afrikada İnsan, Tarix və Psixi Dözümlülük FUAD BƏŞİROVUN AFRİKA TƏƏSSÜRATLARI

Suyun Yolu: Afrikada İnsan, Tarix və Psixi Dözümlülük

Afrikaya səfərlərim səyahət kimi başlamışdı. Amma qısa zamanda anladım ki, bu yol coğrafi deyil — psixoloji və insani bir yol idi.

Üç səfər, iki ölkə: iki dəfə Burkina Faso, bir dəfə Benin. Görünən fərqli idi, amma hiss olunan eyni qalırdı — insanın əsas ehtiyacları dəyişmir.

Burkina Fasoda ilk diqqətimi çəkən şey susuzluq yox, təmizlik oldu. Su az idi, amma əllər təmiz, paltarlar səliqəli, məkanlar yığcam idi. Bu, bolluqdan doğan rahatlıq deyildi; bu, çatışmazlıq içində formalaşmış məsuliyyət idi. Psixiatriyada yaxşı tanıdığımız bir anlayış var: məhdud resurslar bəzən daha yüksək adaptasiya yaradır. Burada bunu gündəlik həyatın içində gördüm.

Dinlər fərqli, insanlar eyni

Burkina Fasoda dini mənsubiyyət gündəlik münasibətlərin mərkəzində deyildi. Müsəlman, xristian və yerli inanclar yanaşı mövcud idi. İnsanları ayıran din yox idi. İnsanlar eyni idi: gülərüz, sakit, bir qədər çəkingən.

Bu çəkingənlik patoloji deyildi — tarixi yaddaşın nəticəsi idi.

Son iki yüz il ərzində bu torpaqlardan qiymətli filizlər daşınıb. Qızıl, manqan, uran… Əsasən fransız müstəmləkəçiliyi dövründə. İnsanlar “ağ insan” anlayışına qəzəblə yox, məsafə ilə yanaşırdı. Bu, kollektiv travmanın sakit forması idi — ehtiyatlılıq, müşahidə, tələsməmək.

Əvvəl baxırdılar.

Sonra anlayırdılar.

Sonra yaxınlaşırdılar.

Psixoloji güvən burada ani deyil, mərhələli qurulurdu. Amma qurulanda möhkəm olurdu.

Su quyusu: sadə müdaxilənin böyük təsiri

Su quyusu açılan gün kənddə sükut vardı. Sanki torpaq özü dinləyirdi. Su çıxdı. Sevinc oldu. Amma səs-küy yox idi. Bu, impulsiv reaksiya deyildi. Bu, dərin və yetkin bir sevinc idi.

Psixi sağlamlıq baxımından su sadəcə fiziki resurs deyil. Su:

• qadın və uşaqlarda stressin azalmasıdır,

• infeksiyaların azalması ilə bərabər psixosomatik yüklənmənin enməsidir,

• məktəbə davamlılıqdır,

• gələcək hissidir.

Bu prosesdə tək deyildim. Üç ayrı xeyirsevər insanın dörd ayrı quyu açdırmasına vasitəçilik etdim. Mən burada “xilas edən” deyildim. Sadəcə insanlar arasında körpü idim. Psixiatriyada da əsas rolumuz budur — vasitəçi olmaq.

Benin: suyun üstündə həyat, içində ehtiyac

Benində həyat suyun üzərində qurulub. Taxta evlər, dar keçidlər, suda əks olunan simalar… Fiziki olaraq suyun içində yaşayan insanlar yenə də susuzluq hiss edirdi. Bu susuzluq bəzən fiziki yox, mənəvi idi — təhlükəsizlik, sabitlik, gələcəyə inam ehtiyacı.

Bir uşaq mənə baxdı. Heç nə soruşmadı.

Amma baxışı bir sual idi:

“Sən niyə burdasan?”

Cavabım dəyişməmişdi:

— Çünki su yolunu tapmalıdır.

Psixiatr üçün Afrika dərsi

Bu səfərlərdən Afrikaya nəsə aparmadım. Əksinə, orada çox şey buraxdım:

• tələskənliyi,

• üstünlük hissini,

• “xilas edən” olmaq illüziyasını.

Afrika mənə bir daha göstərdi ki, psixi sağlamlıq bolluqla deyil, mənayla möhkəmlənir. İnsan özünü dəyərli hiss edəndə, eşidiləndə, görüləndə sağalır — istər Bakıda, istər Burkina Fasoda, istərsə də Benində.

Və anladım:

Bəzən insan min kilometrlərlə yol gedir ki, başqasına su aparsın,

amma əslində öz içindəki laqeydliyi, tarixi korluğu və səssiz məsafəni yusun.

Su çıxanda isə…

Artıq geri dönüş olmur.

Fuad Bəşirov

Uzman psixiatr