Təqaüdlər, qayıdış, karyera Xaricdə təhsil və nəticə

Azərbaycan üçün əsas sual "neçə gənci xaricə göndərmişik?" deyil, "onların qayıtması üçün ölkədə nə qurmuşuq?" olmalıdır

Azərbaycan üçün xaricdə təhsil çoxdan yalnız fərdi ailələrin uşaqlarını Londona, İstanbula, Bostona və ya Berlinə göndərməsinin şəxsi məsələ olmaqdan çıxıb. Bu, tədricən dövlətin insan kapitalı siyasətinin bir elementinə çevrilir. Və bu, çox vacibdir: rəqəmsal iqtisadiyyat, mühəndislik sektorları, müasir idarəetmə, elm və innovasiya inkişaf etdirmək istəyən bir ölkə özünü yalnız öz təhsil resursları ilə məhdudlaşdıra bilməz. Beynəlxalq universitet təcrübəsi gənc azərbaycanlılara ölkə daxilində tez bir zamanda qurulması mümkün olmayan akademik məktəblərə, laboratoriyalara, metodologiyalara və peşəkar şəbəkələrə çıxış əldə etməyə imkan verir.

Bu mənada “Azərbaycan Vətəndaşlarının Xaricdəki Nüfuzlu Universitetlərdə Təhsili üzrə Dövlət Proqramı” bu siyasətin ən diqqətəlayiq alətlərindən biridir. Əvvəlcə 2022-2026-cı illər üçün nəzərdə tutulmuş proqram 2028-ci ilə qədər uzadılıb və illik kvota 500 tələbəyə qədər artırılıb. 2025-ci ildən başlayaraq proqram həmçinin bakalavr və doktorantura proqramları təklif edəcək, bakalavr proqramları üçün yerlərin 25%-ə qədəri və doktorantura proqramları üçün 20%-ə qədəri mövcuddur. Bu, hökumətin fərdi magistr proqramlarını güzəştli maliyyələşdirmədən daha geniş şəkildə istedadlıların inkişafına tədricən keçidini nümayiş etdirir.

Proqramın miqyası artıq sadəcə simvolik deyil. Elm və Təhsil Nazirliyinin məlumatına görə, 2026-2027-ci tədris ilində 500 nəfər proqrama layiq görülüb: 125 bakalavr, 353 magistr tələbəsi və 22 doktorant. Bunlardan 155 nəfəri Stanford, MIT, Oksford, Harvard, Yale, Berkeley, ETH Sürix və Sinqapur Milli Universiteti də daxil olmaqla, müvafiq reytinqlərdə qlobal miqyasda ilk onluqda yer alan universitetlərdə təhsil alacaq. Eyni zamanda, müsabiqə tələbatı da nümayiş etdirir: 500 yerlik hazırkı qəbul üçün 1221 müraciət daxil olub, bu da potensial iştirakçıların sayının kvotanı keçdiyini göstərir.

Bu rəqəmlər vacib bir nəticəni göstərir: Azərbaycanın bu günkü çətinliyi artıq sadəcə xaricdə təhsil almaq üçün imkanlar yaratmaq deyil. Belə imkanlar mövcuddur və genişlənir. Daha maraqlı bir sual, onlardan kimlərin yararlana bilməsi barədədir. Formal olaraq, rəqabət modeli akademik və peşəkar meyarlara əsaslanan seçimi təmin etməlidir. Lakin formal imkan bərabərliyi mütləq başlanğıc şərtlərinin tam sosial bərabərliyi demək deyil.

Çünki nüfuzlu xarici universitetə ​​qəbul dövlət proqramına müraciət etməzdən çox əvvəl başlayır. Bu, məktəb təhsilinin keyfiyyəti, ingilis dili və ya başqa bir xarici dil səviyyəsi, dərsdənkənar fəaliyyətlərə çıxış, beynəlxalq imtahanlara hazırlaşmaq, olimpiadalarda, tədqiqat layihələrində, debatlarda və digər akademik fəaliyyət formalarında iştirak etmək qabiliyyəti ilə başlayır. Bir yeniyetmə üçün IELTS, SAT və ya oxşar imtahanlara hazırlaşmaq ailə büdcəsinin normal bir hissəsidir, digəri üçün isə ciddi maliyyə maneəsidir. Bir gənc uşaqlıqdan bəri ingilis dilində ünsiyyət qurmaq və beynəlxalq təhsil proqramlarında iştirak etmək imkanı əldə edib, digəri isə universitetdə ilk dəfə belə bir mühitlə qarşılaşır.

Məhz burada gizli sosial bərabərsizlik forması ortaya çıxır ki, bu da müsabiqə qaliblərinin son siyahısından fərqlənmir. Dövlət istedadlı tələbənin Oksford və ya Stanfordda təhsil haqqını ödəyə bilər, lakin təhsil mühitində, ailə kapitalında, dil biliyində və informasiyaya çıxışda on illik fərqi həmişə kompensasiya edə bilməz. Buna görə də, beynəlxalq təhsil sahəsində sosial siyasət yalnız təqaüdün verilməsi ilə deyil, həm də daha erkən - məktəb və müsabiqənin özünə hazırlıqla başlamalıdır.

Eyni zamanda, dövlət proqramlarının avtomatik olaraq yalnız varlı ailələrə xidmət etdiyini iddia etmək ədalətsiz olardı. Onların mövcudluğu istedadlı gənclərə başqa cür özləri üçün demək olar ki, mümkün olmayan bir təhsil almaq imkanı yaradır. Bu, dövlət modelinin güclü tərəflərindən biridir: ailə maliyyəsi artıq bahalı beynəlxalq təhsilə çıxış üçün yeganə şərt deyil. Məsələn, 2025-2026-cı tədris ili üçün 500 proqram iştirakçısı maliyyələşdirmə alıb. Sistemin özü rəqabətli seçim və nüfuzlu universitetlərin məzunlarının ailələrinin xaricdə uzunmüddətli təhsili müstəqil şəkildə maliyyələşdirə bilib-bilməməsindən asılı olmayaraq iştirak etmək imkanını əhatə edir.

Lakin sosial bərabərsizlik təqaüd aldıqdan sonra da özünü göstərə bilər. Avropada və ya ABŞ-da təhsil aldıqdan sonra Bakıya qayıdan varlı bir ailədən olan məzun hər ikisi eyni diplom alsa belə, regional mənşəli məzundan daha çox peşəkar şəbəkələrə, təcrübələrə və beynəlxalq əlaqələrə çıxış əldə edə bilər. Buna görə də dövlətin vəzifəsi sadəcə istedadlı gəncləri xaricə göndərmək deyil.

Məqsəd təkcə məzunları inandırmaq deyil, həm də geri qayıtdıqdan sonra onlar üçün elə bir mühit yaratmaqdır ki, onların keçmişi, ailə əlaqələri və şəxsi əlaqələri karyera imkanlarını bilik və bacarıqlarından daha çox müəyyən etmir.

Və burada bütün sistemin əsas sualına gəlirik: məzunlar qayıdırlarmı? Dövlət proqramı məsələsində cavab bəzən ictimai müzakirələrdə düşünüləndən daha müsbət görünür. Elm və Təhsil Nazirliyinin məlumatına görə, 2025-2026-cı tədris ilində proqramı əlavə 150 ​​nəfər başa vurub və bununla da proqramın fəaliyyətə başlamasından bəri məzunların ümumi sayı 610-a çatıb. Bu, əhəmiyyətlidir, çünki proqramın orijinal məntiqi sadəcə gənclərin dünyanın ən yaxşı universitetlərinə ixracını deyil, həm də insan kapitalının Azərbaycana qaytarılmasını nəzərdə tutur.

Bundan əlavə, geri qayıtma mexanizmi proqramın öz dizaynına daxil edilib. İştirakçılar təhsillərini başa vurduqdan sonra müəyyən bir müddət ərzində Azərbaycana qayıtmalı və müəyyən bir müddət ərzində burada işləməlidirlər. Proqramın rəsmi şərtlərində iştirakçıların təhsillərini başa vurduqdan sonra iki ay ərzində qayıtmalı və ölkədə beş il işləməlidirlər. Bu, dövlət təqaüdünü standart təhsil qrantından əsaslı şəkildə fərqləndirir: dövlət mahiyyət etibarilə təkcə şəxsin diplomuna deyil, həm də ölkə daxilində sonrakı peşəkar fəaliyyətinə investisiya qoyur.

Lakin burada daha mürəkkəb iqtisadi problem ortaya çıxır. Birini fiziki olaraq geri qaytarmaq onu peşəkar şəkildə geri qaytarmaqdan daha asandır. Məzun Bakıya gələ, iş tapa və rəsmi olaraq öhdəliklərini yerinə yetirə bilər, amma sual onun biliklərindən nə qədər istifadə olunmasındadır. Süni intellekt, mühəndislik, maliyyə, dövlət idarəçiliyi və ya biotexnologiya sahəsində müasir təlim keçmiş mütəxəssis innovasiyaya tələbat olmayan bir strukturda nəticələnərsə, onun xarici diplomu ölkənin modernləşməsinə mənalı töhfədən daha çox şəxsi nailiyyətə çevrilir.

Ona görə də, dövlət proqramının uğurunun əsl ölçüsü yalnız göndərilən tələbələrin sayı və ya qayıdan məzunların sayı ola bilməz. Daha mənalı göstərici onların yaratdığı layihələr, inkişaf etdirdikləri şirkətlər və laboratoriyalar, həyata keçirməyə kömək etdikləri islahatlar, yetişdirdikləri yeni mütəxəssislərin sayı və onların biliklərinin təşkilati məhsuldarlığı nə dərəcədə artırmasıdır. Tədqiqat laboratoriyası və ya texnologiya biznesi yaradan tək bir mütəxəssis, potensial olaraq beynəlxalq ixtisas tələb etməyən vəzifələrdə çalışan onlarla məzundan daha çox iqtisadiyyata təsir göstərə bilər.

Bu baxımdan, hökumətin artıq təhsil siyasətini əmək bazarı ilə əlaqələndirməyə çalışması vacibdir. 2026-cı ildə dövlət proqramının məzunları üçün 40-dan çox dövlət və özəl təşkilatın iştirakı ilə karyera sərgisi keçirildi. Elm və Təhsil Nazirliyi və digər dövlət qurumları məzunların beynəlxalq təhsilini onların sonrakı işə qəbulu və qazandıqları bacarıqların ölkə daxilində istifadəsi ilə birbaşa əlaqələndirir.

Lakin burada bəzi tənqidlər də vacibdir. Karyera sərgisinin keçirilməsi faktının özü o deməkdir ki, məzunların peşəkar inteqrasiyası məsələsi avtomatik olaraq həll edilə bilməz. Əgər hökumət artıq dünyanın aparıcı universitetlərindən birində bir şəxsin təhsilinə əhəmiyyətli dərəcədə vəsait yatırıbsa, növbəti addım sadəcə işəgötürənlərlə görüş təşkil etmək deyil, onların peşəkar inkişafı üçün davamlı ekosistem yaratmaq olmalıdır. Gənc alimin qrantlara və laboratoriyalara, mühəndisin texnologiya layihələrinə, maliyyəçinin müasir maliyyə sektoruna, dövlət idarəçiliyi mütəxəssisinin isə real institusional transformasiyalarda iştirak etmək imkanına ehtiyacı var.

Əks halda, bir paradoks yaranır: bir ölkə dünya səviyyəli təhsil üçün pul ödəyir, onların geri qayıtmasını tələb edir, lakin sonra onlara xaricdə öyrəşdiklərindən daha az müasir ola biləcək peşəkar mühit təklif edir. Bu, sözdə "tərs beyin axını" riskini yaradır: mütəxəssis fiziki olaraq geri qayıda bilər, lakin onun intellektual potensialı tam istifadə olunmur. Bu, artıq məzunun problemi deyil. Bu, daxili əmək bazarının keyfiyyəti məsələsidir.

Başqa bir vacib aspekt də var: beynəlxalq mobillik mütləq geri qayıtmağın əksi kimi qəbul edilməməlidir. Müasir mütəxəssis xarici universitetlərlə elmi, biznes və peşəkar əlaqələrini qoruyarkən Azərbaycanda yaşaya və işləyə bilər. Onlar beynəlxalq tədqiqatlarda iştirak edə, investisiya cəlb edə, birgə startaplar yarada, distant dərs deyə və ya beynəlxalq komandalar yarada bilərlər. Buna görə də, 21-ci əsrdə geri qayıtmaq mütləq qlobal peşəkar mühitdən ayrılmaq demək deyil. Əksinə, məzunun dəyəri çox vaxt məhz onun Azərbaycanla beynəlxalq qurumlar arasında əlaqə yaratması faktında olur.

Bu mənada dövlət proqramının özündən kənara baxmaq faydalıdır. Azərbaycanda beynəlxalq mobillik “Erasmus+” və digər akademik mübadilə mexanizmləri vasitəsilə də inkişaf edir. Avropa Komissiyasının məlumatına görə, Azərbaycan universitetlərində 6000-dən çox tələbə və işçi artıq beynəlxalq “Erasmus+” layihələrindən faydalanıb və bu cür proqramlar təkcə təhsil almaq deyil, həm də təcrübə keçmək və dil və mədəniyyətlərarası bacarıqlar əldə etmək imkanı təqdim edir. Bu, beynəlxalq təhsil üçün fərqli bir formatdır: diplom naminə illərlə mühacirət etmək deyil, həm də Azərbaycan tələbələrinin öz universitetləri ilə əlaqələrini qoruyarkən beynəlxalq akademik mühitə daxil edilməsidir.

Və bu, təhsil bərabərsizliyini azaltmağın ən perspektivli yollarından biri ola bilər. Harvard, Oksford və ya MIT-də tam maliyyələşdirilən təhsil tərifinə görə yalnız məhdud sayda insan üçün mövcud olsa da, qısamüddətli akademik mobillik, mübadilələr, birgə proqramlar, ikili dərəcələr və distant beynəlxalq kurslar xeyli sayda tələbənin qlobal təhsilin ən azı bir hissəsini əldə etməsinə imkan verir. Dövlət siyasəti tədricən bu "geniş bazanı" genişləndirə bilər, ən bahalı proqramları ən rəqabətli tədqiqat və peşəkar trayektoriyalar üçün saxlaya bilər.

Azərbaycan artıq bu istiqamətdə ölkə daxilində irəliləyir. Azərbaycan universitetləri ilə xarici universitetlər arasında birgə proqramlar tələbələrə milli sistemdən tamamilə ayrılmadan beynəlxalq təhsil təcrübəsi qazanmağa imkan verir. Məsələn, 2025-ci ildə Elm və Təhsil Nazirliyi Corc Vaşinqton Universiteti, Qüds İbrani Universiteti və Uorvik Universiteti ilə təhsil, kompüter elmləri, məlumatların təhlili, elektrotexnika, biotexnologiya və bərpa olunan enerji kimi sahələrdə birgə proqramların hazırlandığını bildirib. Bu, sosial bərabərlik üçün xüsusilə vacibdir: belə bir təhsil yolunun dəyəri və müddəti potensial olaraq xaricdə tam zamanlı təhsildən daha aşağı ola bilər.

Lakin təkcə təqaüdlər bərabərsizlik problemini tamamilə həll edə bilməz. Lazım olan şey güclü bir məktəbin təməl biliklər yaratdığı, universitetin fundamental təlim verdiyi, dövlətin beynəlxalq mobilliyə çıxış açdığı, xarici bir universitetin qabaqcıl səriştələr əlavə etdiyi və daxili əmək bazarının bu səriştələri iqtisadi və sosial faydalara çevirdiyi bir zəncirdir. Hətta bir halqa çatışmazsa, investisiya daha az effektiv olur.

Regional amil burada xüsusilə vacibdir. Beynəlxalq təhsil yalnız güclü məktəblərin, dil kurslarının, beynəlxalq tədbirlərin və təhsil məlumatlarının konsentrasiyasının xeyli yüksək olduğu Bakıdan olan istedadlı gənclər üçün deyil, həm də əlçatan olmalıdır. Əgər Gəncə, Şəki, Lənkəran, Naxçıvan və ya başqa bir bölgədən olan istedadlı gənclərin beynəlxalq proqramlar haqqında məlumat əldə etmək, imtahanlara hazırlaşmaq və ya məsləhət almaq imkanları azdırsa, formal olaraq açıq müsabiqənin başlanğıc nöqtəsi qeyri-bərabər olacaq. Buna görə də, təhsil siyasətinin növbəti mərhələsi regional təhsil hovuzu ilə sistemli iş ola bilər.

Adətən ehtiyatla həll edilən başqa bir məsələ var: məzunlar həqiqətən nə dərəcədə geri qayıtmaq istəyirlər? Müqavilə öhdəlikləri hüquqi problemi həll edir, lakin motivasiyaedici problemi həll etmir. Gənc mütəxəssislər əmək haqqını, peşəkar mühitin keyfiyyətini, tədqiqat imkanlarını, karyera mobilliyini, sosial infrastrukturu və öz ailələrinin perspektivlərini müqayisə edirlər. Beynəlxalq ixtisaslar və daxili imkanlar arasındakı fərq çox böyükdürsə, təkcə inzibati öhdəliklər milli sistemə uzunmüddətli sədaqət yarada bilməz.

Buna görə də, Azərbaycan üçün növbəti addım xaricə göndərilən tələbələrin sayını artırmaq deyil, əksinə onların geri qayıtma keyfiyyətini artırmaqdır. İldə 500 tələbə sadəcə 500 diplom demək deyil. Bunlar, qarşıdakı onilliklərdə müəssisələrin keyfiyyətinə və iqtisadiyyata təsir göstərə biləcək 500 potensial müəllim, mühəndis, tədqiqatçı, sahibkar, dövlət məmuru və mütəxəssis deməkdir. Belə bir siyasətin təsiri diplom verildiyi anda deyil, illər sonra hiss olunur.

Və burada hökumət siyasətini müsbət qiymətləndirmək üçün səbəblər var, lakin arxayınlaşmadan. Güclü tərəfi odur ki, Azərbaycan institusional mexanizm yaratmış, proqramı 2028-ci ilə qədər genişləndirmiş, illik kvotanı 500 tələbəyə qədər artırmış, bakalavr və doktorantura proqramlarını daxil etmiş, maliyyələşdirməni prioritet sahələrə yönəltmiş və eyni zamanda, məzunların geri qayıtması üçün mexanizm qurmuşdur. 2026-2027-ci tədris ilində 500 yer üçün müraciətlərin 1221-ə qədər artması da beynəlxalq təhsilə tələbatın yüksək olaraq qaldığını göstərir.

Lakin güclü dövlət proqramı sistemli problemlərə göz yummaq üçün bir səbəb olmamalıdır. Əgər xaricdə təhsil almaq həqiqətən də insan kapitalına investisiya kimi qəbul edilirsə, dövlət təkcə kimin gedib-qayıtdığını deyil, həm də sosial və ya regional bərabərsizlik səbəbindən kimin ixtisasa uyğun gələ bilmədiyini daim izləməlidir. Dil təlimi zamanı neçə istedadlı gəncin kənarlaşdırıldığını, neçəsinin beynəlxalq imtahanlara çıxışının olmadığını, neçə məzunun qayıtdıqdan sonra təhsil sahəsindən kənarda işlədiyini və neçəsinin məcburi iş müddətini başa vurduqdan sonra yenidən ayrıldığını bilmək vacibdir.

Nəticə etibarilə, xaricdə təhsil divarda asılmış dəbdəbəli diplom və ya qlobal reytinqlərə düşmək üçün ailələr arasında rəqabət məsələsi deyil. Azərbaycan üçün beynəlxalq təcrübənin milli insan kapitalına çevrilib-çevrilməyəcəyi məsələsi var. Əgər bir gənc dünyanın ən yaxşı universitetlərindən birində təhsil alırsa, qayıdırsa, laboratoriya açırsa, şirkət yaradırsa, yeni mütəxəssislər yetişdirirsə və ya dövlət idarəçiliyinin modernləşdirilməsində iştirak edirsə, dövlətin investisiyası dəfələrlə özünü doğruldur - təkcə maliyyə baxımından deyil, həm də institusional baxımdan.

Amma əgər onlar sadəcə olaraq hesabat kartındakı qutunu işarələmək üçün geri qayıdıb sonra qapalı karyera imkanları, zəif tədqiqat infrastrukturu və ya bacarıqlarına tələbatın olmaması ilə qarşılaşırlarsa, problem artıq xarici təhsildə deyil. Bu, ölkənin daxilindədir. Buna görə də, qarşıdakı illərdə Azərbaycan üçün əsas sual "neçə gənci xaricə göndərmişik?" deyil, "onların qayıtması üçün ölkədə nə qurmuşuq?" olmalıdır.

Çünki beynəlxalq təhsilin əsl məqsədi ən yaxşı gənc azərbaycanlılara digər ölkələrdə necə yaşamağı öyrətmək deyil. Məqsəd daha iddialıdır: onlara dünyanın ən yaxşı universitetlərinin, institutlarının və şirkətlərinin necə fəaliyyət göstərdiyini görmək imkanı vermək və sonra bu təcrübədən istifadə edərək tədricən eyni standartları Azərbaycanın özündə normaya çevirməkdir. Yalnız bundan sonra beynəlxalq təqaüd büdcə xərci olmaqdan çıxır və ölkəyə uzunmüddətli investisiyaya çevrilir.