Tomas Edisonun 97 il əvvəlki müsahibəsi yenidən yayımlandı

“Forbes” jurnalı 15 iyun 1929-cu ildə dərc olunan və müxbir Dadli Nikolsun məşhur ixtiraçı Tomas Edisondan aldığı müsahibəni uzun illər sonra yenidən yayımlayıb.
Yeniavaz.com xəbər verir ki, müsahibə alınan zaman Tomas Edisonun 82 yaşı olub.
“Forbes” jurnalının əməkdaşı Dadli Nikolsun 97 il əvvəl Tomas Edisondan aldığı müsahibəni təqdim edirik:
“Edison dünyanın indiyə qədər tanıdığı ən böyük ixtiraçıdır. Bəli, o qocalıb, amma üzündən necə də istilik və sevinc saçılır, aydın mavi gözlərində necə də iti zəka parıldayır! “Forbes” üçün xüsusi müsahibəsində Tomas Edison dünyanın gələcəyi ilə bağlı düşüncələrini bu sətirlərin müəllifi ilə bölüşdü və aydındır ki, o, bu barədə çox düşünüb.
Məsələn, Edison əmin idi ki, bəşəriyyət günəşdən birbaşa elektrik enerjisi istehsal edə biləcək və bunu sənaye miqyasında həyata keçirəcək. Maşınları işlətmək üçün buxar enerjisindən istifadə etməyi öyrəndiyimiz vaxtdan bəri bəşəriyyət “qorunmuş” günəş enerjisi vasitəsilə toplanmış resurslarla yaşayır. Kömür fotosintez yolu ilə – yəni günəş enerjisinin udulması və emalı yolu ilə yaşayan bitkilərin qalıqlarından, neft isə günəş altında yaşamış canlı orqanizmlərin qalıqlarından əmələ gəlir. Təəssüf ki, gec-tez bütün resurslar tükənir, lakin Tomas Edison əmin idi ki, bəşəriyyət enerji çatışmazlığı ilə üzləşməyəcək.
“İnsan həmişə təbiətdən ehtiyac duyduğu qədər enerji əldə edə biləcək”, – deyə o bəyan etdi və sonra fikrini genişləndirdi: onun qənaətincə, biz günəş işığını enerjiyə çevirə biləcəyik, halbuki bu gün onun böyük hissəsi boşa gedir. Sanki davamlı qızıl pul yağışının altında gəzirik, amma əyilib bir qəpik də götürə bilmirik.
Bu ilin 11 fevralında ixtiraçı səksən iki yaşına çatdı və bir neçə onillikdən sonra ilk dəfə olaraq ad günü münasibətilə mətbuata verdiyi ənənəvi illik müsahibəni buraxdı.
Nyu-York, Çikaqo və Filadelfiya nəşrlərindən olan jurnalistlər adətən onu ziyarət edirdilər. Onlar Nyu-Cersi ştatının Orinc şəhərindəki köhnə, hündür tavanlı laboratoriyaya gedirdilər.
Şənlikdən sonra bu yeri Tomas Edisonun özü olmadan təsəvvür etmək çətin idi, Uilyam Henri Medoukroft qonaqları ağ saçlı ağsaqqalın yanına aparırdı. Orada onlar suallar verir və cavabları diqqətlə qeyd edirdilər ki, ertəsi gün səhər dünyanı düşündürə bilsinlər.
Lakin bu il Edison ad gününü Florida ştatının Fort-Mayers şəhərindəki qış iqamətgahı olan Seminole Lodgedə qeyd etdi və müsahibə verə bilmədi. Xoşbəxtlikdən, bu buraxılış nəhayət “Forbes” jurnalında dərc olunmuş və sizə təqdim etməkdən məmnun olduğumuz bir məqalə sayəsində kompensasiya olundu.
Müsahibə zamanı yazılı şəkildə ünsiyyət qurduq, çünki inanılmaz zəkaya malik olan, hər iki həftədə orta hesabla bir ixtira edən və bir çox sənaye sahələrinin təməlini qoyan Edison təəssüf ki, tam eşitmə itkisi yaşayırdı. Lakin öz sözlərinə görə, bu o qədər də pis deyil. Eşitmə itkisi ona xoş sözlərdən və fon səs-küyündən uzaq, tam sükut içində düşünməyə imkan verir. Dünyaya aldığından daha çox verən bir insan üçün bu, çətin ki, narahatlıq sayılsın.
Edison bütün həyatı boyu biliyi gözləri ilə – oxumaqla mənimsəmiş və dünyaya verdiklərini heyrətamiz əlləri ilə yaratmışdır. Nikola Teslanın bir vaxtlar mənə dediyi kimi, bütün insanlar metaforik olaraq ya mərkəzdənqaçma, ya da mərkəzəyönlü sürətlənməyə tabedirlər. Tomas Alva Edison açıq-aydın ikinci növdən idi və onun dərrakəli zehninin dərinliklərindən yüksələn ideyalar, əgər dünyanı alovlandırmırdısa, heç olmasa onu elektrik enerjisi ilə doldururdu.
“Elektrik ixtiraları və kəşfləri dövrünün başa çatdığına inanırsınızmı?” – yazdım.
Edison bir an belə tərəddüd etmədən qələm ilə qətiyyətlə yazdı: “Xeyr, hər şey təzə başlayıb”.
Deyəsən, düşünmədən cavab verir, amma əslində, əlbəttə ki, bu sualları indiyədək yaşamış hər kəsdən daha çox düşünüb. Onun düşüncələrinin nəticələri parlaq zehninin dərinliklərində istifadəyə hazır şəkildə saxlanılır. Edison heç vaxt düşünməyi dayandırmır. Bu, onun ən heyrətamiz xüsusiyyətlərindən biridir. Mən onu müxtəlif yerlərdə müşahidə etmək imkanı əldə etmişəm: laboratoriyasında, ona Konqresin Qızıl Medalı (ABŞ-nin ən yüksək mükafatı) təqdim edilən rəsmi şam yeməyində və düşüncələrə qərq olduqda üzünün təcrid olunmuş bir ifadə aldığını mütəmadi olaraq görmüşəm. Bu, onun daim sakit, daim özünə sadiq olması ilə bağlıdır. Onun zehni həmişə tarazlıq vəziyyətindədir, xarici dünyanın səs-küyü və təlaşından təsirlənmir.
Gəlin ixtiraçının Orincdəki laboratoriyasında masasının üstündə asılmış cümləni xatırlayaq: “İnsan həqiqətən düşündüyü müddətcə etməyəcəyi heç bir şey yoxdur”.
Edison inanır ki, hamımız bacardığımızdan daha az düşünürük. O hesab edir ki, beynimiz insanların əksəriyyətinin yalnız 10–15%-ni istifadə etdiyi bir mühərrikdir. Lakin eyni şeyi ixtiraçının özü haqqında demək olmaz: o, həmişə bu “mühərrikin” 100%-indən istifadə edirdi.
“Müstəqil ixtiraçıların dövrü bitdimi?” – deyə soruşuram.
“Xeyr”, – deyə cavab verir.
“Onlar sənaye tədqiqatçılarının çoxluğu ilə sıxışdırılıbmı? Demək olarmı ki, özəl tədqiqatlar dövrü tətbiqi elmdə korporativ tədqiqatlara yer verib?”
“Xeyr”.
“Sizcə, gələcək ixtiralar fərdlər tərəfindən, yoxsa böyük kommersiya laboratoriyaları tərəfindən ediləcək?”
“Daha çox fərdlər və ya korporativ laboratoriyalarda çalışan tək ixtiraçılar tərəfindən”.
Bu fikirlər ənənəvi yanaşma ilə tam ziddiyyət təşkil edir: son on ildə müstəqil ixtiraçı dövrünün başa çatdığına dair geniş yayılmış bir inam mövcuddur.
Sonra yazdım: “Əgər ixtiraçılıq fəaliyyəti fərdlərdən böyük korporativ laboratoriyalara keçərsə, ixtira etmək həvəsi zəifləyəcək və ya tamamilə yox olacaqmı?”
“Xeyr”, – deyə Edison cavab verdi. “Lakin patent komissiyası və ya patent məhkəməsi lazım olacaq. Hər bir patent ixtiraçının xeyrinə bu etibarnamə quruma verilməlidir. Belə bir qurum lisenziyalar verəcək və həmişə gəlirin bir hissəsini ixtiraçıya ötürəcək”.
Edison “etibarnamə” sözünün altını özü çəkdi və aydın oldu ki, bu məsələni çox düşünüb və ürəkdən qəbul edib. İndi bu, Vaşinqtonun nəzərə almalı olduğu bir məsələdir.

İnsanları ixtira etməyə nəyin təşviq etdiyi və sənayedəki dəyişikliklərin onların motivasiyasına necə təsir göstərdiyi barədə söhbət kontekstində Tomas Edisonun özünü nəyin motivasiya etdiyini düşündüm. Onun sonsuz ixtiraçılığı haradan qaynaqlanır?
Buna görə yazdım: “Heç mənfəət əldə etmək üçün bir şey icad etmək istəmisinizmi? Yoxsa sadəcə bəşəriyyət üçün yeni bir şey yaratmaq üçün çalışmısınız?” Eyni zamanda bilmək istəyirdim ki, əgər onun ideyaları onu təmin edən böyük bir müəssisəyə məxsus olsaydı, bu qədər məhsuldar olardımı?
O, ciddi ifadə ilə yazdı: “Mən həmişə yeni ixtiralar üzərində işləmək üçün pul qazanmaq məqsədilə ixtira etmişəm”.
“Yaxın gələcəkdə elektrik sənayesinin inkişafını kökündən dəyişdirə biləcək hər hansı inqilabi kəşf və ya ixtira təsəvvür edə bilərsinizmi?”
“Belə bir kəşfi təsəvvür edə bilmirəm, lakin bunun mümkünlüyünü də istisna etmirəm”.
“Sizcə, yeni kəşflərin əksəriyyəti simsiz, yoxsa simli texnologiyalarla bağlı olacaq?”
“Düşünürəm ki, simli texnologiya üstünlük təşkil edəcək, əgər böyük bir sıçrayış baş verməsə”.
“Sizcə, nə vaxtsa elektrik enerjisini simsiz ötürməyi öyrənəcəyikmi?”
“Mən buna çox şübhə ilə yanaşıram. Bəlkə də kiçik miqyasda”.
Bunu 1883-cü ildə közərmə filamentlərinin mənfi yüklü hissəciklər – elektronlar yaydığını kəşf edən adamdan eşitmək maraqlıdır. Bu fenomen “Edison effekti” kimi tanındı və sonradan radiotexnika və bir çox digər müasir texnologiyaların əsasını təşkil etdi.
“Enerji ötürmək üçün simsiz üsullarımız olmasa, nə vaxtsa elektrik təyyarələri olacaqmı?”
“Bu, son dərəcə şübhəlidir”, – deyə Edison yazdı.
“Sizcə, Amerikada və dünyanın digər ölkələrində dəmir yolu nəqliyyatı tədricən elektrikləşdiriləcəkmi?”
“Bəli, ən azı böyük ölçüdə”.
“İnanırsınızmı ki, bəşəriyyət dünya neft ehtiyatlarını tükəndirəcək və elektrikli nəqliyyat vasitələrinə keçəcək?”
“Əgər neft ehtiyatları tükənərsə, biz avtomobillər üçün enerjini kömür tozundan, benzoldan və spirtdən əldə edə bilərik”.
“Sizcə, insan təbiətdən ehtiyac duyduğu qədər enerji ala biləcəkmi?”
“Bəli”.
“Bəşəriyyət yalnız buxar və su axınlarının enerjisindən deyil, həm də külək, qabarma-çəkilmə, dalğa və geotermal enerjidən istifadə etməyi öyrənəcəkmi?”
“Vulkanik istilik artıq enerji istehsalı üçün istifadə olunur”, – deyə o bildirdi. “İtaliyanın bəzi bölgələrində, Kaliforniyada, Men ştatında və digər yerlərdə qabarma-çəkilmə enerjisindən istifadə edilir”.
“Sizcə, bəşəriyyət sənaye miqyasında günəş işığını elektrik enerjisinə çevirməyi öyrənəcəkmi?”
“Bəli”.
“Siz inanırsınızmı ki, elektrik enerjisi insan üçün əlçatan olan təbii enerjinin ən yüksək formasıdır? Başqa formaların kəşfi mümkündürmü?”
“Düşünürəm ki, hələ kəşf edilməmiş başqa enerji formaları da var”, – deyə Edison yavaş-yavaş yazdı.
“Qalvanik batareyalar və dinamolardan başqa elektrik enerjisi istehsalının yeni üsulu kəşf edilə bilərmi?”
“Gələcəkdə biz birbaşa kömürdən elektrik enerjisi istehsal edə biləcəyik. Biz artıq bunu az miqdarda etməyi bilirik”.
“Sizcə, elektrik enerjisinin saxlanmasının bütün üsulları artıq kəşf olunubmu?”
“Bunu mümkün edəcək yeni kimyəvi reaksiyanı tapmaq çox çətin olacaq”, – deyə o yazdı. “Amma bu ehtimalı da istisna etmirəm”.
Son sualın vaxtıdır. “Əgər bir insanın həyatını sizin yaratdığınız elektrotexnika sənayesi ilə müqayisə etsək, onu necə xarakterizə edərdiniz?”
Edison bir an belə düşünmədən yazdı: “Qışqıran körpə”.
Bu iki söz üzərində düşünərkən anladım ki, bu müdrik insanın zehninin dərinliklərinə nüfuz etmək mümkün deyil. Onun nailiyyətləri həqiqətən də böyükdür. Elektrik lampasından istifadə edən, film izləyən, səs yazılarını dinləyən və ya elektrik qatarı ilə səyahət edən hər kəs ona borcludur. Onun kəşfləri milyonlarla insanı işlə təmin edən sənaye sahələrinin yaranmasına səbəb oldu.
Yeri gəlmişkən, onun uzunömürlü olması üçün ciddi əsaslar var. O, qismən holland və şotland mənşəlidir. Ulu babası 104, babası isə 102 il yaşamışdı. Atası isə 94 yaşında vəfat etmişdi. Edison özü isə zarafatla deyirdi: “Mən bu səviyyəni aşağı salmağı planlaşdırmıram”.
Üstəlik, o, öz hesablamalarına görə artıq “115 il yaşamış” sayılırdı, çünki çox işləyirdi. O ümid edirdi ki, bu tempi daha iyirmi il davam etdirə bilər.
Bu illərin çoxu artıq keçib, lakin Edison hələ də fəaliyyətini dayandırmayıb. O, gecələr az yatır, gündüzlər isə qısa fasilələrlə dincəlir, amma əvvəlki kimi çalışqan və hazırcavabdır.
O, həyatı boyu böyük dəyişikliklərin şahidi olub. Gənclik illərində teleqraf operatoru kimi çalışıb, elmi əsərləri öyrənib və ilk ixtiralarını patentləşdirib. ABŞ-də sənayeləşmə sürətlə inkişaf edirdi, yeni texnologiyalar yaranırdı və bu mühit onun yüksəlişi üçün əlverişli şərait yaratdı.
Edison həm nəzəri, həm də praktiki yanaşmanı birləşdirə bilirdi. O, elmi metodu səbrlə tətbiq edir, minlərlə təcrübə aparırdı. İlk böyük qazancını laboratoriya və emalatxana qurmağa sərf etmişdi.
Onun bəzi ixtiraları illərlə davam edən sınaqların nəticəsi idi. Elektrik işıqlandırmasını geniş yaymaq üçün o, mərkəzi elektrik sistemləri üzərində yorulmadan çalışdı. Buna baxmayaraq, o, həmişə fərdi ixtiraçı olaraq qaldı.
Onun məşhur ifadəsi – “1% ilham, 99% əmək” – onun həyat fəlsəfəsini əks etdirir.
Gələcək nəsillər onun proqnozlarının nə dərəcədə doğru olduğunu müəyyən edəcək: bəşəriyyət günəş enerjisindən birbaşa istifadə edəcəkmi? Yeni enerji formaları kəşf olunacaqmı? Bu “qışqıran körpə” – elektrik sənayesi gələcəkdə necə inkişaf edəcək?”