Birinci Türkoloji Qurultay türk xalqlarının elmi və mədəni birliyinin əsasını qoyub

Bakı, 22 oktyabr, AZƏRTAC

Prezident İlham Əliyevin “Birinci Türkoloji Qurultayın 100 illik yubileyinin keçirilməsi haqqında” Sərəncamı bu tarixi toplantının əhəmiyyətini yenidən gündəmə gətirir. 1926-cı ildə Bakıda keçirilmiş Türkoloji Qurultayda Türk dünyasının dili, tarixi, etnoqrafiyası, ədəbiyyatı və mədəniyyətinin gələcəyi ilə bağlı vacib qərarlar qəbul edilib, latın qrafikası əsasında vahid ümumtürk əlifbasına keçilməsi xüsusi diqqət mərkəzində saxlanılıb. Sərəncamda qeyd olunduğu kimi, Birinci Türkoloji Qurultayın vaxtilə irəli sürdüyü bir çox ideyalar müasir şəraitdə uğurla gerçəkləşdirilir. AZƏRTAC Birinci Türkoloji Qurultayın 100 illiyi ilə əlaqədar silsilə materialların verilməsinə başlayır. Bu materiallarda Qurultayın elmi irsi, onun türkologiya elminə təsiri, Qurultay iştirakçıları haqqında yazılar, həmçinin bu gün Türk dünyasının elmi əlaqələri barədə məsələlər öz əksini tapacaq. Silsilə materiallarda alimlərlə, mütəxəssislərlə, ekspertlərlə müsahibələr, elmi məqalələr, arxiv materiallarına əsaslanan yazılar yer alacaq.

AZƏRTAC-a müsahibəsində Qarabağ Universitetinin Elm şöbəsinin müdiri filologiya elmləri doktoru Elçin İbrahimov bildirib ki, Bakıda keçirilmiş Birinci Türkoloji Qurultay XX əsr türkologiya elminin inkişafında, türk xalqları arasında mədəni və elmi inteqrasiyanın dərinləşməsində mühüm hadisə olub. Qurultay yalnız əlifba və dil məsələlərinə deyil, həm də ümumtürk birliyi ideyasına konseptual elmi əsas verib.

Müsahibimiz qeyd edib ki, XX əsrin əvvəlləri türk xalqları üçün həm milli oyanış, həm də yeni mədəni ideyaların formalaşdığı bir dövr idi. Sovet hakimiyyətinin ilk illərində türk respublikaları arasında dil, mədəniyyət və maarif sahəsində əlaqələrin möhkəmləndirilməsi məsələsi gündəmə gəlmişdi. Bu şəraitdə ortaq əlifba və ortaq ədəbi dil ideyası xüsusilə aktual idi.

“1926-cı il fevralın 26-dan martın 6-dək Bakıda keçirilmiş Birinci Türkoloji Qurultay həmin ideyanın reallaşması üçün elmi platforma rolunu oynadı. Qurultayda 131 nümayəndə iştirak etmiş, 17 iclasda 38 məruzə dinlənilmişdi. Qurultayın təşkilatçısı və ideya mərkəzi Azərbaycan idi. Məşhur İsmailiyyə Sarayında keçirilən bu toplantıya dövrün görkəmli dilçiləri, tarixçiləri və maarifçiləri toplanmışdı. Vasili Bartold, Fuad Köprülüzadə, Bəkir Çobanzadə, Hənəfi Zeynallı kimi elm adamlarının iştirakı tədbirə beynəlxalq elmi status qazandırmışdı.

Qurultayda əsasən ortaq türk əlifbasına keçid və latın qrafikasının tətbiqi, terminologiyanın vahidləşdirilməsi, tədris-metodika və maarif sisteminin uyğunlaşdırılması, dialektlərin təsnifatı və ortaq ədəbi dilin formalaşdırılması, dil əlaqələrinin ulu dil konsepsiyası ilə elmi əsaslandırılması kimi məsələlər müzakirə olunmuşdu”, - deyə Elçin İbrahimov əlavə edib.

Alim bildirib ki, latın qrafikasına keçid məsələsi Qurultayda geniş dəstək qazandı və türk xalqları arasında mədəni yaxınlaşmanın təməl daşı kimi qəbul olundu. Qərarların qəbulundan sonra türkdilli respublikalar arasında əlifba birliyi istiqamətində mühüm addımlar atılıb. Bu, həm təhsil sistemində, həm də elmi ədəbiyyatın vahidləşdirilməsində ciddi rol oynamışdı.

“Birinci Türkoloji Qurultay sıradan bir elmi toplantı deyildi. O, türk xalqlarının ortaq mədəni və dil birliyinə doğru atılmış ilk sistemli addım idi. Qurultayın keçirilməsi ilə Bakı türkologiyanın beynəlxalq mərkəzinə çevrildi, burada “Sovetskaya tyurkologiya” jurnalı kimi nüfuzlu nəşrlər meydana gəldi. Qurultayın qərarları bir çox türk respublikasında latın əlifbasına keçidin əsasını qoydu.

Ötən əsrin 30-cu illərinin sonlarında sovet repressiyaları bu elmi hərəkatın da taleyinə ağır təsir göstərdi. Qurultayın aparıcı fiqurları - Bəkir Çobanzadə, Ruhulla Axundov, Hənəfi Zeynallı, Vəli Xuluflu və başqaları “millətçilik” ittihamı ilə repressiya olundular. Bu hadisələr sonralar rus alimləri Aşnin, Aplatov və Nasilov tərəfindən “məhv edilmiş türkologiya” adlandırılıb.

Bununla belə, Qurultayın ideyaları xalq yaddaşında və elmi mühitdə tamamilə silinmədi. Sonrakı onilliklərdə Ziya Bünyadov, Adil Babayev kimi alimlərin tədqiqatları bu mövzunun yenidən gündəmə gəlməsinə şərait yaratdı”, - deyə E.İbrahimov vurğulayıb.

Azərbaycan müstəqillik qazandıqdan sonra Birinci Türkoloji Qurultayın dövlət səviyyəsində yüksək dəyərləndirildiyini bildirən alim deyib ki, 2005-ci ildə Qurultayın 80 illiyi, 2016-cı ildə isə 90 illiyi rəsmi şəkildə qeyd edildi.

“Müasir dövrdə Türk Dövlətləri Təşkilatı çərçivəsində ortaq əlifba və orfoqrafiya məsələsi yenidən strateji məsələ kimi aktuallaşıb. Qazaxıstan və Özbəkistanın latın qrafikasına keçməsi, Türkiyə və Azərbaycanın mövcud təcrübəsi bu prosesin real əsaslarını gücləndirir. Müasir türkoloji mühitdə Qurultayın ideyalarının yenidən elmi əsaslarla işlənməsi və ortaq yazı sisteminin tətbiqi Türk dünyasının inteqrasiyasına xidmət edən vacib istiqamətlərdəndir.

Birinci Türkoloji Qurultay türk xalqlarının elmi, mədəni və dil birliyi istiqamətində atılmış strateji addım olub. Qurultay ideyalarının müasir dövrdə yenidən aktuallaşması bu birliyin dərinləşməsi üçün real imkanlar açır. Ortaq əlifba və orfoqrafiyanın yaradılması yalnız texniki məsələ deyil, həm də ortaq kimliyin möhkəmlənməsi baxımından böyük tarixi və ideoloji əhəmiyyət daşıyır”, - deyə E.İbrahimov fikrini yekunlaşdırıb.