Pul bazası və yaxud işgüzar aktivliyə dəstək niyə azalır?

Pərviz Heydərov yazır...

İqtisadi artım üçün maliyyələşdirmə lazımdır. Bu isə pul bazası həcminə bağlıdır. Pul bazasına dövriyyədə olan pul vəsaitləri ilə Azərbaycan Mərkəzi Bankın (AMB) kredit təşkilatları qarşısında olan öhdəlikləri daxildir. Ölkədə pul bazası həcmi cari il sentyabrın 1-nə 21 milyard 121.8 milyon manat təşkil edib. Bu, qənaətbəxşdir, yoxsa yox - izah edim.

Məsələ bundadır ki, AMB-nin açıqlamasından da görünür ki, son bir ayda pul bazası 0.57% və ya 121.8 milyon manat azalıb. Ümumiyyətlə, mart ayında bu sahədə artım qeydə alınsa da, sonrakı bütün aylar ərzində pul bazasının azaldığı qeydə alınıb. Düzdür, qeyd oluna bilər, illik müqayisədə isə 2.8% və ya 571.8 milyon manat artıb. Lakin bu azdır, o səbəbdən ki, il ərzində işgüzar fəallıq üçün yarım milyondan cüzi artıq vəsait qaneedici deyil.

Yeri gəlmişkən, 2024-cü ildə Azərbaycanda iqtisadi artım 4.1% olub. Yəni Ümumi daxili məhsul (ÜDM) 126.3 milyard manat təşkil edərək, əvvəlki illə müqayisədə 4.1% artıb. İqtisadiyyatın neft-qaz sektorunda əlavə dəyər 0,3%, qeyri-neft-qaz sektorunda isə 6.2% yüksəlib.

Təkrar edirəm, pul bazasının iqtisadi inkişafda böyük rolu var. Belə ki, bu göstərici mühüm tənzimləyici və təsiredici əhəmiyyətə malikdir. Onun həcmi elə müəyyən olunmalıdır ki, nə inflyasiya baş versin, nə də işgüzar fəallıq ləngisin. Bu, hər bir hökumətin qarşısında duran həlli çox çətin sayılan məsələlərdən sayılır.

Qeyd edim ki, pul bazası əsas etibarilə adətən, AMB tərəfindən uçot dərəcəsi vasitəsilə bir tərəfdən banklara verilən kreditlərin ucuzlaşdırılması, yəni əlavə kredit resurslarının verilməsi və yaxud da əlavə pul emissiyasının həyata keçirilməsiylə, digər tərəfdən isə bahalaşdırılması və yaxud da maliyyə bazarında müvafiq əməliyyatlar keçirməklə dövriyyədə olan mövcud vəsaitin bir hissəsinin çıxarılması yolu ilə idarə olunur.

Bizdə AMB uçot dərəcəsi haqda qərarlar qəbul edərkən demək olar həmişə inflyasiyanı, ölkədə istehlak qiymətləri indeksini nəzərdən keçirir. Bu da əsas etibarı ilə ondan irəli gəlir ki, "Azərbaycan Mərkəzi Bank haqqında" qanunun faiz dərəcələrinin müəyyənləşdirilməsinə dair 31-ci maddəsinin 2-ci bəndində yazılıb ki, Mərkəzi Bank uçot dərəcəsini müəyyənləşdirərkən ölkədəki mövcud makroiqtisadi durumu və maliyyə bazarının vəziyyətini nəzərə alır.

Hesab edirəm, sözügedən bənd AMB-nin uçot dərəcəsi siyasətinin əhatəliliyini və təsir dairəsini, imkanlarını məhdudlaşdırır.

Ötən ilin may ayından bəri AMB uçot dərəcəsini 7%-dən yuxarıda (7.25%) saxlayırdı, yalnız son qərarı ilə bu göstəricini 7%-a endirdi. Çünki inflyasiya yüksək idi. Xatırladım ki, 2024-cü ildə illik inflyasiya 4.9% qeydə alındı. 2023-cü ildə bu rəqəm 2.1% təşkil etmişdi. Cari ildə isə temp aşağı düşməyə başladı. Ona görə də aydın idi ki, AMB uçot dərəcəsini endirəcəkdi.

Ancaq hesab edirəm ki, hazırkı inflyasiya səviyyəsi ilə əlaqədar 7% yenə yüksək xarakterik daşıyır. Bu iqtisadi artımı buxovlayan, iqtisadi inkişafı stimullaşdırmaq üçün məhdudlaşdırıcı xarakter daşıyan bir amil hesab olunur. Çünki, pul bazasının azalmasını müşahidə edirik. Əsas səbəb məhz bundan ibarətdir.

Odur ki, uçot dərəcəsi bir az da aşağı salınsa yaxşıdır, bu, ölkədə pul bazasının genişlənməsinə təkan ver bilər. Ümumiyyətlə, ölkədə pul bazasının genişləndirilməsi üçün AMB tərəfindən pul-kredit siyasətinin bu qədərdə yumşaldılmasını məqsədəuyğun hesab edərdim.

Lakin o da var ki, ölkədə pul-kredit siyasətinin bazar iqtisadiyyatının qanunlarına və tələbinə əsasən formalaşması və həyata keçməsi üçün real sektor qarşılıqlı rəqabət, müvafiq stimullaşdırıcı mexanizm, mənfəət və səmərələlilik prinsipləri əsasında inkişaf etməlidir. Əks təqdirdə, pul bazasının artması və yaxud azalmasına dair göstərici özünü elə həmişə səbəb yox, nəticə rolunda büruzə verəcək.