Qrenlandiya, Xəzər və Orta Dəhliz: strateji maraqların yeni xəritəsi
Ayna saytına istinadən Icma.az xəbər verir.
Vahid infrastruktur zənciri yaranır: Orta Asiya - Xəzər dənizi - Azərbaycan - Gürcüstan - Türkiyə - Avropa
22 sentyabrda Nyu-Yorkda ABŞ, Danimarka və Qrenlandiya arasında imzalanan müqavilə adanın statusunu deyil, onun ətrafındakı oyun qaydalarını dəyişdirir. Vaşinqton Donald Trampın bir ildir Amerika təhlükəsizliyi üçün strateji cəhətdən vacib adlandırdığı ərazini əldə edə bilmədi. Kopenhagen Qrenlandiya üzərində suverenliyini qorudu və Nuuk adanın təhlükəsizliyi ilə bağlı qərarlarda birbaşa iştirak etmək imkanı qazandı. Eyni zamanda, ABŞ hərbi mövcudluq və infrastrukturun inkişafı üçün genişləndirilmiş imkanlar əldə etdi. Buna görə də, müqavilənin əhəmiyyəti 1951-ci il müdafiə müqaviləsinə edilən düzəlişdən daha çox şeyə malikdir: tərəflər faktiki olaraq Arktika təhlükəsizliyi üçün yeni bir model yaratdılar.
Sənəd Vaşinqtonun Danimarkaya təxminən bir illik təzyiqinin nəticəsidir. Tramp dəfələrlə Qrenlandiya üzərində daha güclü Amerika nəzarətinə ehtiyacı Rusiya və Çindən gələn təhdidlər və adanın strateji əhəmiyyəti ilə əlaqələndirdi. Bu arada, Kopenhagen suverenliyin qorunmasında və qrenlandiyalıların öz gələcəklərini təyin etmək hüququnun qorunmasında israr etdi. Nəticə ərazi məsələlərini təhlükəsizlik narahatlıqlarından ayıran bir kompromis oldu: ABŞ genişləndirilmiş hərbi imkanlar əldə etdi, lakin ada üzərində təkbaşına nəzarəti əldə edə bilmədi.
Saziş şimal-qərbi Qrenlandiyadakı Pituffik obyektinin modernləşdirilməsini və inkişaf etdirilməsini, eləcə də cənubda Narsarsuaqda və şərqdə Mesters Vigdə əlavə müdafiə zonalarının yaradılmasını nəzərdə tutur. Lakin hərbi fəaliyyətin hər hansı genişləndirilməsi hər iki tərəfin qarşılıqlı razılığı ilə həyata keçirilməlidir və hər hansı bir fikir ayrılığı daha yüksək siyasi səviyyəyə qaldırıla bilər. Bu, Vaşinqtonun infrastrukturu əhəmiyyətli dərəcədə genişləndirmək qabiliyyətini qoruyarkən birtərəfli hərəkət etmək qabiliyyətini məhdudlaşdırır.
Bu konfiqurasiyanın hərbi əhəmiyyəti əsasən coğrafiya ilə müəyyən edilir. Pituffik artıq ABŞ-ın raket erkən xəbərdarlıq və kosmik monitorinq sisteminin vacib elementidir. Narsarsuaq, İkinci Dünya müharibəsi və “Soyuq müharibə” dövründə fəaliyyət göstərən keçmiş ABŞ “Bluie West One” bazasıdır. Mesters Vig şərq sahilində yerləşir və Danimarka Arktika Patrulunun "Sirius" fəaliyyətləri ilə əlaqələndirilir. Beləliklə, söhbət əsasən cəmlənmiş Amerika varlığından müxtəlif istiqamətlərdə müşahidə, logistika və sürətli reaksiya təmin edə bilən daha paylanmış bir sistemə keçiddən gedir.
“Soyuq müharibə”nin sonuna qədər Qrenlandiyadakı Amerika infrastrukturu xeyli böyük idi: adada çoxsaylı obyektlər fəaliyyət göstərirdi və kontingent minlərlə hərbi qulluqçudan ibarət idi. Hərbi varlığın azaldılmasından sonra Pituffik əsas Amerika mərkəzi olaraq qaldı. İndi Vaşinqton əvvəlki miqyasına qayıtmır, əksinə, Arktikadakı dəyişən hərbi və siyasi vəziyyət səbəbindən yeni əhəmiyyət kəsb edən regiondakı coğrafi varlığını yenidən genişləndirir.
Qrenlandiya Şimali Amerika, Şimali Atlantika və Avropa Arktikasının kəsişməsində yerləşir, buna görə də onun əhəmiyyəti yalnız öz resursları və ərazisi ilə deyil, həm də bu bölgələr arasındakı rabitəyə nəzarəti ilə müəyyən edilir. Finlandiya və İsveç NATO-ya qoşulduqdan sonra Şimali Avropa Alyansın kollektiv müdafiə sisteminə daha sıx inteqrasiya oldu. 2026-cı ildə NATO Arktikada və şimal cinahında varlığını gücləndirməyə davam etdi. Bu konfiqurasiyada Qrenlandiya Şimali Amerikanı Şimali Avropa ölkələri ilə birləşdirən daha geniş bir sistemin qərb elementinə çevrilir.
Rusiya bu sistemdə əsas hərbi amil olaraq qalır. Onun Şimal Donanması, strateji sualtı qüvvələri, aviasiyası və Arktika infrastrukturu bölgədəki rəqabətin hərbi ölçüsünü müəyyən edir. Çin fərqli bir çətinlik yaradır. Onun Arktikaya marağı ilk növbədə investisiya, infrastruktur, texnologiya və resurslara çıxışla bağlıdır. Buna görə də, Qrenlandiya üzərində rəqabət hərbi qüvvələrin yerləşdirilməsindən kənara çıxır və gələcək iqtisadi zəncirlərə təsir göstərir.
Kritik minerallar xüsusi əhəmiyyət kəsb edir. Qrenlandiya əhəmiyyətli xammal potensialına malikdir və bu da onu eyni zamanda, ABŞ, Avropa və Çin üçün cəlbedici edir. Bu şəraitdə investisiya, infrastruktur layihələri və resurslara çıxış daha geniş təhlükəsizlik müzakirəsinin bir hissəsinə çevrilir. Buna görə də, NATO-ya üzv olmayan dövlətlərin üç tərəfin razılığı olmadan hərbi qurğular qurmasını və ya davamlı hərbi mövcudluğunu qadağan edən müddəa hərbi kontekstdən kənarda əhəmiyyətlidir. Lakin bu müddəanın iqtisadi və investisiya layihələrinə konkret tətbiqi hələ də müəyyən edilməyib.
Eyni məntiq tədricən Arktikadan çox kənarda özünü göstərir. Azərbaycan üçün bu davam edən dəyişikliklər, ilk növbədə, nəqliyyat, enerji və rəqəmsal infrastrukturun getdikcə strateji təhlükəsizliyin bir hissəsi kimi qəbul edilməsi səbəbindən vacibdir. Ölkənin coğrafi mövqeyi ona Xəzər dənizi, Orta Asiya və Cənubi Qafqazı birləşdirməyə imkan verir – təbii ki, Türkiyə və Avropa bazarı ilə.
Çin və Mərkəzi Asiyanı Qafqaz, Türkiyə və Avropa ilə birləşdirən Transxəzər beynəlxalq nəqliyyat marşrutu olan Orta Dəhliz bu sistemin əsas elementinə çevrilir. Avropa və Asiya arasında ticarət yollarının şaxələndirilməsi səyləri fonunda onun əhəmiyyəti 2022-ci ildən bəri artıb. Azərbaycan bu sistemdə mərkəzi mövqe tutur: Xəzər dənizi, Bakı limanı və Gürcüstanla dəmir yolu əlaqələri vasitəsilə Orta Asiya ilə Avropa bazarı arasında həyati bir əlaqə formalaşır.
Xəzərin nəqliyyat əhəmiyyəti onun enerji dəyəri ilə tamamlanır. Azərbaycan qazı Avropaya Gürcüstan və Türkiyədən keçən Cənub Qaz Dəhlizi, daha sonra isə TANAP və TAP vasitəsilə çatır. Aİ üçün bu marşrut enerji təchizatının şaxələndirilməsi vasitələrindən biridir. Türkiyə eyni zamanda, Azərbaycan qazı üçün tranzit mərkəzi və Orta Dəhlizin əsas quru uzantısı kimi xidmət edir.
Növbəti səviyyə bərpa olunan enerji ilə bağlıdır. Azərbaycan Xəzər dənizinin dəniz külək enerjisi potensialını araşdırır və Cənubi Qafqaz və Qara dəniz vasitəsilə "yaşıl enerji dəhlizi" ideyasını təbliğ edir. Əgər bu layihələr reallaşarsa, ölkənin Avropa enerji sistemi üçün əhəmiyyəti təkcə qaz təchizatı ilə deyil, həm də bərpa olunan elektrik enerjisinin ixracı ilə əlaqələndiriləcək.
Beləliklə, vahid infrastruktur zənciri yaranır: Orta Asiya - Xəzər dənizi - Azərbaycan - Gürcüstan - Türkiyə - Avropa. Onun əhəmiyyəti ticarətdən kənara çıxır. Avropa ölkələri təchizat və marşrutların şaxələndirilməsində nə qədər çox maraqlı olarsa, alternativ enerji və nəqliyyat marşrutlarının keçdiyi ölkələrin strateji dəyəri bir o qədər böyük olar.
Bu kontekstdə Qrenlandiya ilə Azərbaycan arasındakı əlaqə birbaşa hərbi-strateji əlaqə deyil. Onların funksiyaları fərqlidir: Qrenlandiya ABŞ və NATO-nun şimal müdafiə arxitekturasının elementinə çevrilir, Azərbaycan isə Avrasiya nəqliyyat və enerji sistemindəki mövqeyini gücləndirir. Onları daha geniş bir tendensiya birləşdirir: geosiyasət aləti kimi infrastrukturun artan əhəmiyyəti.
Məhz buna görə də Qrenlandiya müqaviləsinə təcrid olunmuş şəkildə deyil, təhlükəsizlik məkanının daha geniş şəkildə yenidən qurulmasının bir hissəsi kimi baxmaq lazımdır. Şimalda Arktika və Şimali Atlantikanın hərbi əhəmiyyəti artır, cənub-şərqi Avropada isə Qafqazın, Xəzər dənizinin və Türkiyənin rolu artır. Hər iki halda dövlətlər həssas marşrutlardan asılılığı azaltmağa və vacib kommunikasiya və resurslar üzərində nəzarəti təmin etməyə çalışırlar.
Sazişin hər bir tərəf üçün son əhəmiyyəti fərqlidir. Qrenlandiya öz təhlükəsizliyində daha birbaşa rol qazanır, ABŞ strateji əhəmiyyətli Arktikada hərbi iştirak üçün əlavə imkanlar qazanır və NATO daha güclü şimal əlaqəsi qazanır. Avropa üçün saziş nəqliyyat və enerji marşrutlarının şaxələndirilməsinin daha geniş prosesinə uyğun gəlir. Bu fonda Azərbaycan Xəzər dənizi, Mərkəzi Asiya, Türkiyə və Avropa bazarları arasındakı əlaqələr sistemində rolunu gücləndirmək üçün əlavə imkanlar qazanır.
Lakin sazişin son təsiri onun imzalanmasından deyil, həyata keçirilməsindən asılı olacaq. Yeni obyektlərin konkret parametrləri, Amerika kontingentinin ölçüsü, tikinti proseduru və mübahisələrin həlli mexanizmi hələ müəyyən edilməyib. Məhz bu mərhələdə tərəflərin Amerika iştirakını genişləndirməkdə nə qədər irəli getməyə hazır olduqları aydın olacaq.
Nəticə etibarilə, söhbət “Soyuq müharibə”yə qayıtmaq və ya Qrenlandiyanı Amerikanın nəzarətinə təhvil verməkdən getmir. Hərbi infrastrukturun, nəqliyyatın, enerjinin, resursların və siyasi ittifaqların vahid sistemin elementlərinə çevrildiyi yeni bir model ortaya çıxır. Bu sistemdə Qrenlandiya Şimali Atlantikada strateji mərkəz, Azərbaycan isə Xəzər dənizi, Orta Asiya, Türkiyə və Avropanı birləşdirən əsas mərkəzdir. Məhz hərbi və infrastruktur geosiyasətinin bu kombinasiyası 21-ci əsrdə strateji maraqların yeni xəritəsini müəyyən edir.
Müəllif: Zaur Nurməmmədov
Bu mövzuda digər xəbərlər:
Baxış sayı:137
Bu xəbər 25 Sentyabr 2026 20:13 mənbədən arxivləşdirilmişdir



Daxil ol
Online Xəbərlər
Xəbərlər
Hava
Maqnit qasırğaları
Namaz təqvimi
Kalori kalkulyatoru
Qiymətli metallar
Valyuta konvertoru
Kredit Kalkulyatoru
Kriptovalyuta
Bürclər
Sual - Cavab
İnternet sürətini yoxla
Neftin Qiyməti
Azərbaycan Radiosu
Azərbaycan televiziyası
Haqqımızda
TDSMedia © 2026 Bütün hüquqlar qorunur







Günün ən çox oxunanları



















