​Sosial şəbəkələrdə məzmun təhlükəsizliyi

“Məzmun təhlükəsizliyi” sosial şəbəkə istifadəçilərinin onlayn mühitdə qarşılaşdıqları məlumatların etibarlılığını, hüquqi və etik normalara uyğunluğunu nəzərdə tutur. UNESCO tərəfindən hazırlanmış “Jurnalistika, saxta xəbərlər və dezinformasiya” adlı vəsaitdə sosial şəbəkələrdə “məzmun təhlükəsizliyi”nin pozulmasına səbəb olan əsas fenomenlərin təsnifatı verilir:

• Dezinformasiya və yalan xəbərlər – cəmiyyətin yanlış yönləndirilməsi, ictimai rəyin çaşdırılması üçün istifadə edilir.
• Zərərli ideologiyalar və radikal çağırışlar – terrorizmi, zorakılığı, nifrəti və ayrı-seçkiliyi təbliğ edir.
• Kibertəhlükələr və fırıldaqçılıq – saxta profillər, fişinq hücumları, şəxsi məlumatların ələ keçirilməsi üçün yayılan kontentlərdir.
• Uşaq və gənclər üçün zərərli materiallar – zorakılıq, pornoqrafiya, qumar və digər mənfi davranışlar təşviq edilir.
• Nifrət nitqi və kiberbullinq – insan ləyaqətini alçaldan, psixoloji təzyiq göstərən və diskriminasiya xarakterli yazılar, şəkillər və videolar paylaşılır.
• Süni intellekt və manipulyasiya riski – “deepfake” texnologiyası ilə hazırlanan saxta videolar və ya alqoritmlərlə manipulyasiya olunan kontent.

Nəticə etibarilə, “məzmun təhlükəsizliyi” sosial şəbəkələrdə paylaşılan məlumatın cəmiyyətin sabitliyinə, mənəvi dəyərlərinə, qanunvericiliyə, insan hüquqlarına, fərdlərin sağlam düşüncəsinə zərər vurulmasının qarşısının alınmasını nəzərdə tutur (https://unesdoc.unesco.org/ark:/48223/pf0000265552 ).

Statistik göstəricilər

Analitik mərkəzlər qeyd edirlər ki, sosial şəbəkələr üzərindən yayılan məlumatların təxminən 62 faizi dezinformasiya və ya sadəcə “fake” məzmunludur. 2025-ci ilin təhlillərinə əsasən, bu platformalarda paylaşılan hər 10 məzmundan 4-ü saxtadır ( https://www.demandsage.com/fake-news-statistics/ ).

“Statista.com”un hesabatında isə qeyd edilir ki, 16 ölkə üzrə keçirilən sorğuda respondentlərin təxminən 66 faizi sosial şəbəkə hesabında nifrət nitqi ilə qarşılaşdığını bildirir ( https://www.statista.com/chart/33299/online-hate-speech-encounters/ ).

2024-cü ildə baş vermiş saxtakarlıqların 96 faizi “deepfake” texnologiyası ilə bağlıdır. Hesabata əsasən, deepfake videoları dezinformasiyanın yayılma ehtimalını 73 faiz artırır. Ən təhlükəlisi budur ki, istifadəçilərin 80 faizi “deepfake” videolarını tanıya bilmədiyini söyləyib

( https://en.wikipedia.org/wiki/Deepfake ). “Deepfake” və AI alqoritmlərinin sürətlə artması informasiya etibarlılığı və məzmun təhlükəsizliyi məsələlərini ciddi şəkildə zədələyir.

Məlumat tezliyinin neqativ təsirləri

Təhlillər göstərir ki, sosial şəbəkələrdə “Fake news” (saxta xəbər) real xəbərlərə nisbətən 6 dəfə daha sürətlə yayılır. İstifadəçilərin bir çoxu təsadüfən, yəni, xəbərin yalan olduğunu bilmədən onun paylaşımçısına çevrilirlər: “85 % istifadəçi mənbəyi yoxlamadan, məlumatın doğruluğunu bilmədən onu yayır” ( https://sqmagazine.co.uk/social-media-misinformation-statistics/ ).

Sosial şəbəkələrin bu imkanları dezinformasiya yayıcıları, xüsusən, “informasiya savaşı” aparanlar üçün fürsətə çevrilir. Sosial şəbəkələr müasir dövrdə “fake trend”lərin süni şəkildə yaradılması (“hashtag” müharibələri, bot şəbəkələri və sair) və yayılmasında ən böyük paya malikdirlər. Yəni, informasiya savaşının aparılmasında əsas platformadırlar.

Nəzəriyyələrdə qeyd edilir ki, “informasiya savaşı” indi modern texnologiyalara əsaslandığı üçün, artıq klassik mərhələni aşıb. Daha mürəkkəb, rəqəmsal və çoxsahəli bir müstəviyə keçib. Müşahidə olunan hal budur ki, “deepfake videolar” və “səs manipulyasiyaları” hətta ölkə liderlərinin “saxta çıxışları” ilə ictimai rəyə təsir edə bilirlər. “Generativ süni intellekt” isə kütləvi şəkildə saxta məqalələr, şərhlər və sosial media postları yaratmaq imkanına malikdir.

Algoritmik üstünlük verilməsi ilə saxta narrativin daha çox görünməsi; “big data” əsasında fərdlərin psixoloji və sosial-siyasi meyllərinə uyğun zərərli mesajların hazırlanması; gənclər auditoriyasına yönəlmiş “meme warfare”nin (məm müharibəsi) ortaya çıxması və digər bu kimi amillər saxta xəbərlə həqiqi olanı bir-birindən fərqləndirməyi çətinləşdirir, informasiya müharibələrinə yeni sürət qatır. Görünən budur ki, “metaverse platformaları” informasiya müharibəsinin yeni meydanına çevrilir.

Bu tendensiyanı nəzərə alaraq, dünyanın əksər dövlətləri ictimai rəyin təhlükəsizliyini təmin etmək məqsədilə, sosial şəbəkələrin milli seqmentinin nəzarətə götürülməsi üçün addımlar atırlar. Aartıq “sosial şəbəkələrdə nəzarətin gücləndirilməsi və dezinformasiyaların qarşısının alınması üçün” müəyyən modellər yaranıbdır. Sosial şəbəkələrdə tənzimləmə addımlarına görə dövlətlər 3 istiqamət üzrə qruplaşırlar. Növbəti məqalələrimizdə bu modellər barədə detallı məlumat veriləcək.

Məqalələr maarifləndirici xarakterlidir. Sosial şəbəkə seqmentində informasiya təhlükəsizliyinin təmin edilməsi prosesinə töhvə vermək məqsədilə hazırlanıb. Mövzu üzrə beynəlxalq nəzəri fikirlər təqdim olunur, təcrübədən nümunələr göstərilir.

Fəaliyyət Mediada İnnovativ Təşəbbüslərə Dəstək İctimai Birliyi (MİTDİB) tərəfindən icra olunan “Sosial şəbəkələrdə informasiya təhlükəsizliyi və tənzimləmə modelləri” adlı layihə çərçivəsində icra edilir. Layihənin maliyyə dəstəkçisi Azərbaycan Respublikasının Qeyri-Hökumət Təşkilatlarına Dövlət Dəstəyi Agentliyidir.

Proqram çərçivəsində ümumilikdə 10 məqalənin hazırlanıb dərc edilməsi nəzərdə tutulub.

AZƏRBAYCAN RESPUBLİKASININ
QEYRİ-HÖKUMƏT TƏŞKİLATLARINA
DÖVLƏT DƏSTƏYİ AGENTLİYİ

Məqalələrin məzmununda əks olunan fikir və mülahizələr müəllifə aiddir və Azərbaycan Respublikasının Qeyri-Hökumət Təşkilatlarına Dövlət Dəstəyi Agentliyinin rəsmi mövqeyini əks etdirməyə bilər.