Taleyindən əziyyət çəkən Natavan PƏRVİZ YƏHYALI YAZIR

Dövrü dönmüş, dövr dövran

Etmədi kamimcə, ah!

Düşmənimdir, bilməzsən kim,

Nə etmişəm dövranə mən!

O, 1832-ci ilin bir payız günü göz açmışdı dünyaya. Onun dünyaya gəlişi atasını hədsiz sevindirir.

Tarixə sonuncu Qarabağ xanı kimi düşən Mehdiqulu xan Cavanşir sevimli qızına öz anasının adını qoyur. Ata həm də öz ciyərparəsi Xurşidbanuya “tək incim” deyirdi. Bu dövr, o zaman kəsiyi idi ki, artıq Qarbağ xanlığının siyasi müstəqilliyi rus işğalı altına düşərək sona çatmışdı.

Mehduqulu xan Cavanşir istər 1806-1822- ci illərdə və istərsə də xanlığın ləğvindən sonrakı dönəmdə çarzmin yürütdüyü siyasətlə heç cür barışmır, siyasi fəaliyyətini zahirən dondursa da bütün varlığı ilə Qarabağın rus işğalından azad olacağına inanaraq gələcəyə böyük ümidlə baxırdı. O, sevimli qızının təlim və tərbiyəsinə çox ciddi yanaşır, qəlbini dərinliyində onu yenidən müstəqil olacaq Qarabağın idarəçisi kimi görürdü. Xurşidbanunun qayğısız, atalı günlərini fələk ona çox gördü.

”Tək inci” 13 yaşında, 14 may 1845-ci ildə atasını itirir. O, atasından qalma mal-mülkə təkbaşına rəhbərlik edir. Çox keçmir ki, Mehdiqulu xanın bədxahları mülk çəkişmələrində fəallaşır.

Gənç xanım Xurşidbanu Qafqaz canişinliyinin dəhlizlərinə öz ata-babasından haqq etdiyi torpaqların başqalarının əlinə keçməməsi üçün ayaq döyməyə başlayır.

Burada O, canişin Varatsovun köməkçisi əslən Dağıstandan olan Xasay Usmiyevlə tanış olur. Tezliklə Xasay Usmiyevlə ailə quran Xurşidbanunun çoxsaylı mülk cəkişmələrində rəqiblərinə üstün gəlməsinin səbəblərindən biri də elə bu izdivac olur. Rəqiblərin içərisində Mehdiqulu xanın qohumları da çox idi. Xasay və Xurşidbanu izdivacını ona görə də qohumlar yaxşı qarşılamadı.

Ərinin xidməti işi ilə bağlı Xurşidbanu Tiflis, Vladiqafqaz, Maxaçkala, Orenburq, Bakı və s. şəhərlərdə yaşasa da Qarabağdakı təsərrüfat işlərinə rəhbərlikdən bir gün də uzaq düşmür. Əldə olunan gəlir isə bir qayda olaraq xeyriyəçilik işlərinə yönəldilirdi. Xan qızı Şuşaya içməli su çəkdirir, Qarabağda məktəblərin maliyələşməsinə diqqət ayırır, əhalinin kasıb zümrəsinə əl tuturdu. Onun xeyriyəçilik işləri sırasında Bakının Şıx kəndinə yol çəkilməsi də var. Bu mesenatlığın tarixçəsi çox maraqlıdır. Ana olmaq arzusu ilə Xurşidbanu niyyət tutub, Bibiheybət məscidinə gedir. Bir müddət sonra onun ilk övladı dünyaya gəlir. Xan qızı atasının şərəfinə oğluna Mehdiqulu adını qoyur. Elə həmin il 1855-ci ildə Bibiheybət ərazisinin abadlaşdırılmasını və Şıx kəndinə gedən yolun çəkilişini təşkil edir. XlX əsrin 50-ci illərindən Xurşid təxəllüsü ilə şeirlər yazan Xan qızı Şuşadakı “ Məclisi-üns” ədəbi məclisinə başçılıq və himayədarlıq edir.

1856- ci ildə onun ikinci övladı, qızı Xanbikə dünyaya gəlir. 50-ci illərin sonlarında Qarabağda onun qohumlarının fitnə-fəsadı daha kəskin xarakter alır. Bu ara ailədaxili fikir ayrılıqları da özünü göstərir. Xurşidbanu həmin dövr ədəbi əsərlərində artıq Natavan təxəllüsü ilə tanınır. Köməksiz, əlacsız, qəmin dostu anlamını verən təxəllüsü seçməsi şairin heç şübhəsiz şəxsi həyatında ard-arda baş verən bitib-tükənməyən probremlərli ilə bağlı olub. Xurşidbanu 1864-ci ildə Xasay Usmiyevlə ayrılır. Bir müddət sonra isə əslən şuşalı olan sadə sənətkar Seyid Hüseynlə ailə qurur.

Bu dəfə Xan qızının kasıb bir papaqçı ilə ailə qurmasını bəhanə edən qohumları daha kəskin və hiddətlə onu qınayırlar. Qaraguruh qohumların ətrafında quyruq bulayan ermənilər də peyda olur. Onların bir qayda olaraq “qeyrət” davası mülkə sahib olma savaşına hesablanırdı. Natavan 1869-cu ildə Seyid Hüseynlə evləndikdən az sonra oğlu Mehdiqulu evdən gedir. Seyid Hüseynin atası olduğu üç övladdan biri Mir Abbas 16 yaşında vəfat edir. Daha sonra Mehdiqulı və Xanbikə yersiz iddialarla məhkəmələrdə torpaq tələbinə çıxırlar. Bütün bunlar az imiş kimi Xan qızının evinə oğrular ayaq açır. Onun qızıl və qıymətli daş-qaşdan ibarət sanduqələri oğurlanır. Acgöz, rüşvətxor hakimlərin rüşvət, bəxşiş tələbləri qiymətli əşyalarının hamısını həzm-rabedən keçirir. Onun bir çox xeyriyə işləri müflisləşmə ucbatından yarımçıq qalır. Arazdan Mil düzünə çəkdirdiyi arxın maliyə məsrəfi kəsildiyi üçün iş dayandırılır. Bəslətdiyi at ilxıları əlindən çıxır.

Səhətində ciddi problemlər yaranan Natavan 1897-ci ildə 65 yaşında keşməkeşli həyatının sonuna çatır. Onun ədəbi taleyi də ürəkaçan olmamışdır. Belək ki, ölmündən az sonra əlyazmalarının çoxu itib-batmış ya oğurlanaraq məhv edilmişdir. Natavanı əsərlərinin çox az bir hissəsi sonralar çap olunaraq yayılmışdır.

Başdan-başa ağrı-acı ilə dolu həyat yolu, niskil və iztirabların daim həmdəmi olduğu şairin ölmündən sonrakı taleyi də qəribə bəxtsizlik yaşayır. İnsan bütün şüurlu həyatını xeyixah əməllərlə insanlara xidmət etmiş, kasıbın, haqlının yanında durmuş, mənəvi zənginliyilə insanlığa ziya olmuşdur.

Bəs görən,niyə sağlığında şəxsi həyatında olmazın müsübətlərini çəkən bu xanımın ruhuna naqislər həmişə hörmətsizlik edir. Yaxşı, sağlığında ona xəbis ürəkli şarlatanlar paxıllıq edirdi. Bəs dünyadan köçmüş ruhu niyə bunca talesizdi görən.

1992- ci il 8 may. Natavanın babasının tikib-qurduğu Şuşa mənfur ermənilər tərəfindən işğal olunur. Quduz vandallar Xan qızının 1982-ci ildə, doğulduğu Şuşada qoyulan heykəlini təhqir edir, güllə atəşinə tuturlar. Digər görkəmli şəxsiyyətlər Üzeyr Hacıbəyli və Bülbülün güllənmiş abidələri ilə bərabər şərəfsiz erməni alçaqları Natavanın da tunc heykəlini pulla metal qırıntıları alan bir gürcüyə satır. Sonralar Azərbaycan dövləti pulla Tiflisdən həmin güllələnmiş abidələri alıb Bakıya gətirə bilir. Çox şükürlər olsun ki, həmin heykəllər bərpa olunaraq erməni əsirliyindən azad edilmiş Şuşaya qayıtdı.

1993 il iyul. Erməni simasızlığı Ağdamı əsir götürür. Natavanın İmarət qəbristanlığındakı qəbrüstü abidəsi təhqir edilir. Hətta şərəfsizlər onun sümüklərini belə qəbirdən çıxarırlar.

Növbəti dəfə fələyin insan cilidinə saldığı şeytan zühur edərək Belçikada peyda oldu. Natavanın Belçikanın Voterlo şəhərində 2016-cı ildə ucaldılmış abidəsini erməni vandalları təhqir etdi. Bu o ölkədir ki, parlamenti gözünün önündəki alçaq erməni əməlinə göz yumur, amma tarixə baş vuraraq 1915- ci ildə olmayan, əslində türkləri soyqırıma məruz qoyan ermənin guya genosudə məruz qalmasını tanıyır.

Niyə tanıyır? Çünki onun parlamentarilərini, hökumətinin üzvlərini cinayətkar erməni ünsürlərinin pulu satın alıb.

Fransa. Evian-le-Bən şəhəri. Natavanın 2017- ci ildə qoyulmuş abidəsi təhqir edilir. Yenə səciyyəvi erməni simasızlığının bariz nümunəsi. Fransa siyasi yetiklilərinin susqunluğu.

Bütün zamanlar üçün bir həqiqət var. Cinayəti edənlə, həmin cinayəti ört-basdır etməyə cəhd edən, etrazını bildirməyən eyni cavabdehlik daşıyır.

Xislətindən doğan alçaqlığı edən ermənidir. Həmən alçağa etrazını bildirməyən elə o cinayətkarla eynidir.

Düzdü, Natavanın yerinə həmin Avropa şəhərlərində Məhsətinin abidəsi olsaydı, erməni vandallığı yenə oxşar addım atacaqdı. Amma istər istəməz yenə də Natavanın yaxşılıqdan başqa bir əməli olmadığı halda niyə bunca ağrılara, sağlığında cisminə, əbədiyyətində ruhuna sayğısızlıq olması insanı təsirləndirir.

Bir həqiqət də var. Natavan incimiş ruhu ilə Avropanı fəth edir. Vandallar abidəsinə hücum edir. Demək abidə onları narahat edir. Demək Natavan güclüdü, böyükdü. Əgər o paxıllığa, gözügötürməməzliyə tuş gəlirsə,demək fəhmi ilə, ruhu ilə sürü psixologiyası ilə Avropada dolaşan erməni simasızları və onların əlaltılarına qalib gəlir. Lap mat edir. Hələ 1858-ci ildə Bakıda Aleksandır Dümanı mat etdiyi kimi. Amma… amma yenə də Natavanın öz dilindən

Rəqib töhməti etdi məni cüda ey dost!

Bu zülməti gördü cəfa, görməsin səfa ey dost!

Çağırıram allahımı, hal-Natavan ilə

Məgər ki, tez verə həq düşmənə cəza , ey dost!

Bəlkə də indi Natavanın ruhu dinclik tapıb.

Çünki, Şuşa azaddır!

Pərviz Yəhyalı 

Gununsesi.info