Güclü rəqəmsal infrastruktur etibarlı kibermüdafiə sistemi ilə tamamlanmalıdır

Pərvanə SULTANOVA
[email protected]

Bu gün rəqəmsallaşma Azərbaycan dövləti üçün əsas prioritetlərdən birini təşkil edir. Ötən müddət ərzində bu istiqamətdə bir sıra mühüm addımlar atılıb, Prezident İlham Əliyevin sərəncamı ilə "Azərbaycan Respublikasında rəqəmsal inkişafın sürətləndirilməsinə dair 2026-2028-ci illər üçün Fəaliyyət Planı" qəbul edilib. Bu sənəd dövlətin rəqəmsal inkişafı üçün əsas yol xəritəsidir. Azərbaycan Respublikasının Rəqəmsal İnkişaf Şurasının yaradılması isə qeyd edilən istiqamətdə xüsusi əhəmiyyət daşıyır.

Milli Məclisin deputatı Aydın Hüseynov "525-ci qəzet"ə müsahibəsində rəqəmsallaşma sahəsində görülən işlər, əldə edilən nailiyyətlər, inkişaf perspektivləri barədə danışıb.

- Son illər Prezident cənab İlham Əliyevin rəhbərliyi ilə Azərbaycanda rəqəmsal transformasiya dövlət siyasətinin əsas istiqamətlərindən biri kimi müəyyənləşdirilib. Dövlət başçısı müxtəlif çıxışlarında vurğulayıb ki, müasir dövrdə rəqabət qabiliyyətli iqtisadiyyatın, səmərəli dövlət idarəçiliyinin və yüksək keyfiyyətli ictimai xidmətlərin əsasında məhz rəqəmsal texnologiyalar dayanır. Bu baxımdan ölkədə həyata keçirilən islahatlar yalnız texnoloji yeniliklərlə məhdudlaşmır, bütövlükdə idarəetmə sisteminin müasirləşməsini əhatə edir.

Bu istiqamətdə atılan mühüm addımlardan biri də Rəqəmsal İnkişaf Şurasının yaradılması oldu. Birinci vitse-prezident Mehriban Əliyevanın Şuraya rəhbərlik etməsi rəqəmsal transformasiyanın dövlət üçün strateji əhəmiyyət daşıdığını aydın şəkildə nümayiş etdirir. Şuranın ilk iclaslarında rəqəmsal transformasiyanın sürətləndirilməsi, dövlət informasiya sistemlərinin vahid platformada inteqrasiyası, xidmətlərin vətəndaşyönümlü model əsasında təşkili, məlumat mübadiləsinin genişləndirilməsi, kibertəhlükəsizliyin gücləndirilməsi, rəqəmsal bacarıqların artırılması və süni intellekt texnologiyalarının tətbiqi əsas prioritetlər kimi müəyyən edildi. Bu yanaşma Azərbaycanın yeni inkişaf mərhələsində rəqəmsal idarəetmənin aparıcı istiqamətlərdən biri olacağını göstərir.

Bu gün ASAN xidmət modeli, "myGov" rəqəmsal hökumət platforması, elektron imza, rəqəmsal şəxsiyyət vəsiqəsi, elektron vergi, elektron gömrük, elektron məhkəmə və digər xidmətlər vətəndaşların gündəlik həyatını xeyli asanlaşdırıb. Vaxtilə günlərlə davam edən prosedurlar artıq qısa müddətdə elektron qaydada həyata keçirilir.

Eyni zamanda fiber-optik internet şəbəkəsinin ölkə üzrə genişləndirilməsi, rəqəmsal ödənişlərin sürətlə yayılması, dövlət məlumat bazalarının inteqrasiyası və innovasiya ekosisteminin inkişafı Azərbaycanın rəqəmsal inkişaf xəttini daha da möhkəmləndirib.

Artıq qarşıya qoyulan əsas məqsəd süni intellekt, böyük verilənlər və müasir rəqəmsal texnologiyalar əsasında daha çevik, daha səmərəli və vətəndaş məmnuniyyətini yüksək səviyyədə təmin edən idarəetmə modelini formalaşdırmaqdır.

- Dövlət xidmətlərinin rəqəmsallaşması hansı mərhələdədir? Bütün dövlət xidmətlərinin vahid ekosistem üzərində birləşdirilməsinin əhəmiyyəti nədir?

- Azərbaycan dövlət xidmətlərinin rəqəmsallaşdırılması sahəsində yeni inkişaf mərhələsinə daxil olub. İlk dövrdə müxtəlif dövlət qurumları ayrı-ayrılıqda elektron xidmətlər təqdim edirdi. Hazırda əsas diqqət bütün xidmətlərin vahid rəqəmsal platformada birləşdirilməsinə yönəlib.

Vahid rəqəmsal ekosistem vətəndaş üçün maksimum rahatlıq yaradır. Bir dəfə təqdim olunan məlumat bütün aidiyyəti dövlət qurumları tərəfindən istifadə olunur. Bunun nəticəsində əlavə sənəd dövriyyəsi azalır, müraciətlər daha operativ icra edilir və bürokratik prosedurlar xeyli sadələşir.

Belə yanaşma dövlət idarəçiliyində çevikliyi artırır, qərarların qəbulunu sürətləndirir və şəffaflığı daha da gücləndirir. Elektron məlumat mübadiləsi insan amilindən irəli gələn riskləri minimuma endirir və ictimai etimadı möhkəmləndirir.

Növbəti mərhələdə proaktiv dövlət xidmətlərinin geniş tətbiqi nəzərdə tutulur. Başqa sözlə, vətəndaşın hüququ yarandığı anda müvafiq xidmət avtomatik şəkildə təqdim olunacaq. Dünyanın qabaqcıl ölkələri məhz bu idarəetmə modelini tətbiq edir və Azərbaycan da həmin istiqamətdə ardıcıl addımlar atır.

- Rəqəmsallaşmanın sürətlənməsi kibertəhdidləri də artırır. Buna görə rəqəmsal inkişaf üçün kibertəhlükəsizlik vacibdir. Bu istiqamətdə hansı addımların atılması zəruridir? Milli Kibertəhlükəsizlik Agentliyinin yaradılması nələri dəyişəcək?

- Rəqəmsal transformasiya genişləndikcə kibertəhdidlərin miqyası da böyüyür. Artıq haker hücumları yalnız fərdi kompüterləri hədəfə almır. Bank sistemi, enerji infrastrukturu, rabitə şəbəkələri, dövlət informasiya resursları və şəxsi məlumatlar da əsas risk qrupuna daxildir. Məhz buna görə kibertəhlükəsizlik ölkənin milli təhlükəsizlik siyasətinin mühüm istiqamətlərindən biri hesab olunur. Güclü rəqəmsal infrastruktur etibarlı kibermüdafiə sistemi ilə tamamlanmalıdır.

Bu sahədə ilk növbədə dövlət informasiya sistemlərinin beynəlxalq təhlükəsizlik standartlarına uyğun qorunması, kritik informasiya infrastrukturunun müasir müdafiə mexanizmləri ilə təmin olunması, yerli kibertəhlükəsizlik mütəxəssislərinin hazırlanması, süni intellekt əsaslı müdafiə texnologiyalarının tətbiqi və əhalinin rəqəmsal savadlılığının yüksəldilməsi xüsusi əhəmiyyət daşıyır.

Milli Kibertəhlükəsizlik Agentliyinin yaradılması isə bu istiqamətdə vahid koordinasiya mexanizmi formalaşdıracaq. Agentlik kibertəhdidlərin davamlı monitorinqini həyata keçirəcək, dövlət qurumları arasında məlumat mübadiləsini daha operativ təşkil edəcək, kiberinsidentlərə çevik reaksiya mexanizmini gücləndirəcək və milli kibertəhlükəsizlik strategiyasının icrasını daha səmərəli əlaqələndirəcək.

Beləliklə, Azərbaycanın rəqəmsal məkanının təhlükəsizliyi daha da möhkəmlənəcək, dövlət informasiya resurslarının etibarlı qorunması təmin olunacaq və rəqəmsal iqtisadiyyatın inkişafı üçün daha dayanıqlı təhlükəsizlik mühiti formalaşacaq

- Rəqəmsallaşma iqtisadi inkişafa necə təsir göstərir?

- Müasir dövrdə rəqəmsallaşma iqtisadi inkişafın əsas hərəkətverici qüvvələrindən biri hesab olunur. Dünyanın aparıcı ölkələrinin təcrübəsi göstərir ki, rəqəmsal texnologiyalara qoyulan investisiyalar məhsuldarlığın artmasına, biznes mühitinin yaxşılaşmasına və iqtisadiyyatın daha dayanıqlı inkişafına geniş imkanlar yaradır.

Azərbaycan da bu istiqamətdə ardıcıl siyasət həyata keçirir. Rəqəmsal iqtisadiyyatın inkişafı qeyri-neft sektorunun genişlənməsini sürətləndirir, innovativ sahibkarlığın formalaşmasını stimullaşdırır və yeni biznes modellərinin meydana çıxmasına şərait yaradır.

Elektron ticarətin genişlənməsi, rəqəmsal bank xidmətləri, onlayn ödəniş sistemləri, startap ekosisteminin inkişafı və innovasiya layihələrinin dəstəklənməsi iqtisadi fəallığı daha da artırır. Sahibkarlar üçün xərclər azalır, xidmətlərin keyfiyyəti yüksəlir, əməliyyatlar daha operativ həyata keçirilir. Bu isə ölkənin investisiya cəlbediciliyini gücləndirən əsas amillər sırasında yer alır.

Rəqəmsal transformasiya əmək bazarında da yeni mərhələ açır. Süni intellekt, proqramlaşdırma, kibertəhlükəsizlik, böyük verilənlərin idarə olunması və bulud texnologiyaları üzrə ixtisaslara tələbat sürətlə artır. Nəticədə yüksək ixtisaslı kadrların hazırlanması və yeni peşələrin formalaşması iqtisadi inkişafın keyfiyyətini daha da yüksəldir.

Bu gün rəqəmsallaşma iqtisadiyyatın bütün sahələrini əhatə edən strateji inkişaf xəttidir və Azərbaycanın beynəlxalq rəqabət qabiliyyətinin güclənməsində mühüm rol oynayır.

- Bəs rəqəmsallaşma regionlarda vətəndaşlar üçün hansı üstünlükləri verir?

- Rəqəmsal transformasiya regionların inkişafına yeni dinamika qazandırır. Ən mühüm üstünlüklərdən biri dövlət xidmətlərinin ölkənin bütün bölgələrində eyni əlçatanlıq səviyyəsinə çatdırılmasıdır.

Bu gün rayonlarda yaşayan vətəndaşlar bir çox xidməti elektron qaydada əldə edə bilir. Əvvəllər Bakıya gəlməyi tələb edən çoxsaylı prosedurlar artıq internet üzərindən qısa müddətdə həll olunur. Bu yanaşma həm vaxta, həm də əlavə xərclərə ciddi qənaət yaradır.

Rəqəmsallaşma təhsil və səhiyyə sahəsində də yeni imkanlar açır. Distant təhsil, telemedisina, elektron bankçılıq və rəqəmsal ödəniş sistemləri regionlarda yaşayan insanların gündəlik həyatını daha rahat və çevik təşkil edir.

Kənd təsərrüfatında ağıllı texnologiyaların tətbiqi, elektron subsidiya sistemi, peyk məlumatlarından istifadə və rəqəmsal xəritələr fermerlərin fəaliyyətini daha səmərəli qurmağa şərait yaradır. Bu da məhsuldarlığın artmasına və kənd təsərrüfatının rəqabət qabiliyyətinin yüksəlməsinə müsbət təsir göstərir.

Yüksək sürətli internet infrastrukturunun genişlənməsi regionlarda yeni bizneslərin yaranmasını sürətləndirir, gənclərin məsafədən işləməsinə geniş imkan açır və innovativ təşəbbüslərin sayını artırır. Bütün bunlar regionlarla paytaxt arasında inkişaf fərqinin azalmasına, sosial rifahın yüksəlməsinə və ölkənin balanslı inkişafının möhkəmlənməsinə güclü stimul verir.

- Aydın müəllim, rəqəmsal transformasiya Azərbaycan-Avropa İttifaqı əməkdaşlığının prioritet istiqamətlərdən birini təşkil edir. Siz tərəflərin bu sahədə əməkdaşlıq perspektivlərini necə qiymətləndirirsiniz?

- Azərbaycan ilə Avropa İttifaqı arasında münasibətlər son illərdə yeni məzmun qazanıb. Enerji sahəsində formalaşan strateji tərəfdaşlıq artıq rəqəmsal transformasiya, innovasiya, kibertəhlükəsizlik və süni intellekt istiqamətlərini də əhatə edir.

Avropa İttifaqı rəqəmsal texnologiyalar sahəsində böyük təcrübəyə malikdir. Bu təcrübənin Azərbaycanda tətbiqi dövlət idarəçiliyinin müasirləşməsini sürətləndirə, innovasiya ekosistemini gücləndirə və rəqəmsal bacarıqların inkişafına yeni imkanlar yarada bilər. Birgə layihələr müasir texnologiyaların ölkəyə gətirilməsini, beynəlxalq standartların tətbiqini və yüksəkixtisaslı mütəxəssislərin hazırlanmasını daha da sürətləndirəcək.

Azərbaycanın Şərqlə Qərbi birləşdirən Orta Dəhliz üzərində yerləşməsi ölkəmizin rəqəmsal bağlantılar baxımından da strateji mövqeyini gücləndirir. Gələcəkdə Azərbaycan regionun əsas məlumat mübadiləsi və rəqəmsal xidmət mərkəzlərindən birinə çevrilmək potensialına malikdir.

Rəqəmsallaşma sahəsində Avropa İttifaqı ilə əməkdaşlığın genişlənməsi yeni investisiyaların cəlb olunmasını sürətləndirəcək, innovativ iqtisadiyyatın inkişafını gücləndirəcək və Azərbaycanın qlobal rəqabət imkanlarını daha da artıracaq. Bu əməkdaşlıq ölkəmizin rəqəmsal inkişaf strategiyasının beynəlxalq təcrübə ilə zənginləşməsinə və uzunmüddətli inkişaf hədəflərinin daha sürətlə reallaşmasına əlverişli zəmin formalaşdıracaq.