Hərb, ya sülh?

ABŞ Silahlı Qüvvələri regionda

Yaxın Şərq yenidən böyük güclərin hərbi-siyasi hesablaşma meydanına çevrilməkdədir. Son günlər ABŞ-ın regionda hərbi mövcudluğunu sürətlə artırması beynəlxalq ekspert dairələrində ciddi müzakirələrə səbəb olub. Vaşinqton rəsmi açıqlamalarda vəziyyəti “profilaktik təhlükəsizlik tədbiri” kimi təqdim etsə də, hadisələrin fonu göstərir ki, əsas səbəb İran ətrafında formalaşan gərginlikdir.

Qərb mənbələrinin məlumatına görə, ABŞ Silahlı Qüvvələri son günlər ərzində Yaxın Şərq regionuna onlarla qırıcı təyyarə göndərib. Bu, son illərin ən sürətli hərbi yerləşdirmələrindən biri hesab olunur. Regiona göndərilən aviasiya texnikası arasında beşinci nəsil gizli texnologiyalı F-35 Lightning II, hava üstünlüyü üçün nəzərdə tutulmuş F-22 Raptor, çoxməqsədli taktiki F-16 Fighting Falcon qırıcıları yer alır. Bu təyyarələrin bir hissəsinin Fars körfəzi ölkələrində yerləşən ABŞ hərbi bazalarına, digər hissəsinin isə müttəfiq dövlətlərin aerodromlarına yönəldildiyi bildirilir. ABŞ Mərkəzi Komandanlığı (CENTCOM) regionda əməliyyatlara rəhbərlik edən əsas struktur olaraq fəaliyyət göstərir.

ABŞ-ın hərbi gücünü artırdığı vaxtda diplomatik proses də davam edir. Cenevrədə aparılan məsləhətləşmələr zamanı İranın nüvə proqramı ətrafında yeni kompromis variantlar müzakirə olunub. Məlumatlara görə, Tehran zənginləşdirilmiş uranın müəyyən hissəsini ölkə xaricinə - ehtimal olunan variant kimi Rusiya və ya hansısa üçüncü ölkəyə ötürmək imkanını nəzərdən keçirir. Bunun müqabilində İran Qərbin sanksiya təzyiqinin yumşaldılmasını və danışıqların davam etdirilməsini istəyir. İran rəsmiləri isə rəsmi mövqedə qalaraq bildirirlər ki, ölkə nüvə silahı əldə etməyə çalışmır. İranın ali rəhbəri Ayətullah Əli Xameneinin dini fətvasına istinad edilərək nüvə silahının qadağan olunduğu vurğulanır. Lakin Tehran elmi və sənaye məqsədli nüvə texnologiyasından imtina etməyəcəyini də açıq şəkildə bəyan edir.

ABŞ prezidentinin administrasiyası hesab edir ki, hərbi mövcudluğun artırılması danışıqlar masasında əlavə təzyiq rıçaqı yaradır. Bu taktika beynəlxalq münasibətlərdə “məcburedici diplomatiya” modeli adlanır, yəni siyasi razılaşmanı sürətləndirmək üçün hərbi üstünlük nümayiş etdirilir. Vaşinqton İranı iki seçim qarşısında qoymağa çalışır: ya nüvə proqramı üzrə kompromis, ya da artan hərbi risk.

Regiondakı vəziyyətə İsrailin mövqeyi də ciddi təsir göstərir. İsrail rəhbərliyi uzun müddətdir İranın nüvə proqramını milli təhlükəsizlik üçün əsas təhdid hesab edir və bu məsələdə ABŞ-la sıx koordinasiya aparır. Analitiklər mümkün hərbi ssenarinin ABŞ və İsrail arasında birgə planlaşdırıldığını istisna etmirlər. Yaxın Şərqdə hərbi qüvvələrin cəmləşdirilməsi tarixən böhranların başlanğıcı olub. Hazırda regionda onlarla ABŞ hərbi bazası, minlərlə hərbçi və strateji enerji marşrutları yerləşir. Xüsusilə Hörmüz boğazı ətrafında hər hansı insident qlobal enerji bazarına dərhal təsir göstərə bilər.

Politoloqların fikrincə, vəziyyət paradoksaldır: tərəflər müharibə istəmir, lakin hər biri müharibəyə hazırlaşır. Bu gün Yaxın Şərqdə baş verənlər bir daha göstərir ki, müasir geosiyasətdə diplomatiya artıq təkbaşına işləmək gücündə deyil - o, çox vaxt hərbi gücün kölgəsində fəaliyyət göstərir. ABŞ qırıcılarının region səmasında görünməsi yalnız taktiki qərar deyil, həm də Vaşinqtonun mesajıdır: danışıqlar davam edir, amma alternativ ssenari də masa üzərində qalır.

Kəramət QƏNBƏROV,

Beynəlxalq hüquq üzrə ekspert