İranda daxili hadisələr üzrə beynəlxalq hüquqi çərçivə: İnsan hüquqları standartları və BMT monitorinqi

28 dekabr 2025-ci ildən İranda başlayan etirazlar fonunda insanların öldürülməsi barədə yayılan məlumatlar, habelə dövlətlərin və beynəlxalq birliyin reaksiyalarının birmənalı olmaması hadisələrin beynəlxalq hüquq prizmasından necə qiymətləndirilməli olduğu sualını aktuallaşdırır. Qeyd edilməlidir ki, ölənlərin sayı və ölüm hallarının şəraiti barədə rəqəmlər mənbələr üzrə fərqlənir: məsələn, 13 yanvar 2026 tarixli xəbərdə bir iranlı rəsminin təxminən 2000 ölüm olduğunu bildirdiyi, eyni zamanda hökumətin bunu “terrorçularla əlaqələndirdiyi” göstərilir. Belə hallarda hüquqi analiz faktların dəqiqləşdirilməsini tələb etsə də, işlək hüquqi çərçivə ilkin qiymətləndirməni mümkün edir.

Beynəlxalq hüquqi yanaşmada ilk addım “nə baş verir” sualını hüquqi kateqoriyaya çevirməkdir. Hadisələr, bir qayda olaraq, iki əsas ehtimal üzrə təsnifləndirilir:

Birinci ehtimal ictimai asayiş pozuntusu və etirazların hüquq-mühafizə tədbirləri ilə idarə olunmasıdır, bu halda əsas tətbiq çərçivəsi beynəlxalq insan hüquqları hüququdur.

İkinci ehtimal isə hadisələrin zorakılığın intensivliyi və silahlı qrupların təşkilatlanması meyarlarını ödəməklə qeyri-beynəlxalq silahlı münaqişə səviyyəsinə yüksəlməsidir; bu halda beynəlxalq humanitar hüquq müəyyən məsələlər üzrə paralel tətbiq oluna bilər. Buna baxmayaraq, münaqişə təsnifatı dəyişsə belə, dövlətin insan hüquqları üzrə fundamental öhdəlikləri (xüsusilə həyat hüququ ilə bağlı) öz aktuallığını itirmir.

Hər bir dövlətin həyatdan özbaşına məhrum etməmək, həyatı qorumaq üçün tədbirlər görmək və ölüm hallarında effektiv araşdırma aparmaq öhdəliyi mövcuddur. Bu öhdəliklər yalnız nəticə ilə deyil, proseslə də ölçülür, yəni dövlətin güc tətbiqinə dair qaydaları, əmrləri, hazırlığı, nəzarət mexanizmləri və araşdırmanın keyfiyyəti hüquqi qiymətləndirmənin ayrılmaz hissəsidir. Hüquq-mühafizə orqanlarının gücdən istifadəsi yalnız ciddi zərurət olduqda və vəzifənin icrası üçün tələb olunan həddə mümkün sayılır. Bu çərçivə minimum zərər məntiqi ilə tamamlanır: dinc toplaşma kontekstində ölümcül güc, prinsip etibarilə, yalnız qaçılmaz və yaxın ölüm və ya ağır xəsarət riskini dəf etmək üçün ən son tədbir kimi legitimləşdirilə bilər. Praktikada bu meyarlar abstrakt deyil, hər epizod üzrə ayrıca qiymətləndirilir və real təhlükə, alternativ vasitələrin mövcudluğu, mütənasiblik kimi elementlərin faktiki əsaslandırılmasını tələb edir. Bu baxımdan, etirazlar zamanı çoxsaylı ölümlər aşağıdakı faktlarla müşayiət olunursa, özbaşına həyatdan məhrumetmə və digər ağır pozuntular şübhəsi güclənir, atəşin dinc kütləyə yönəlməsi, hədəfli xəsarət yetirmə iddiaları, həbsdə işgəncə nəticəsində ölüm ehtimalları, “məcburi etiraflar”la sürətli və qapalı proseslər fonunda ağır cəzaların tətbiqi. Belə hallar yalnız fərdi pozuntu iddiaları kimi deyil, eyni zamanda dövlətin ümumi davranış modelini göstərən indikatorlar kimi də hüquqi əhəmiyyət kəsb edə bilər.

Əgər zorakılıq genişmiqyaslı və ya sistemli şəkildə mülki əhaliyə yönəlmiş hücum xarakteri alırsa, məsələ insanlıq əleyhinə cinayətlər kateqoriyası müstəvisinə yüksələ bilər. Bununla belə, bu təsnifat avtomatik nəticə deyil, hüquqi təsdiq faktların, niyyətin, siyasətin və davranışların model kimi təzahürünün sübutunu tələb edir.

Bu kontekstdə BMT mexanizmlərinin rolu iki istiqamətdə ümumiləşdirilə bilər:

Birincisi, faktların sənədləşdirilməsi;

İkincisi, həmin faktların model olub-olmadığının hüquqi dillə izahı və sübutların gələcək hesabatlılıq üçün qorunması.

BMT müstəvisində İranla bağlı müstəqil faktaraşdırıcı mexanizmlər mövcuddur və əvvəlki etirazlar üzrə ciddi insan hüquqları pozuntularının, o cümlədən beynəlxalq cinayət ehtimallarının araşdırılmasına dair sənədləşdirmə materialları formalaşdırılıb. Bu kontekstdə “hücum” anlayışının düzgün anlaşılması xüsusi əhəmiyyət daşıyır. Insanlıq əleyhinə cinayətlər çərçivəsində “hücum” anlayışı yalnız hərbi əməliyyat mənasında işlədilmir, o, daha çox mülki əhaliyə qarşı zorakılıq və repressiyanın müəyyən siyasət və ya praktikaya uyğun şəkildə ardıcıl icrası kimi başa düşülür. Roma Statutunun 7-ci maddəsi insanlıq əleyhinə cinayətlərin mövcudluğunu silahlı münaqişə şərtinə bağlamadığından, daxili repressiya və genişmiqyaslı təqib kontekstində də bu kateqoriya hüquqi müzakirə predmeti ola bilər.

Dövlətlərin reaksiyası isə beynəlxalq hüquq baxımından iki xəttin arasında qurulur:

I. insan hüquqlarının beynəlxalq müdafiəsi və hesabatlılıq;

II. suverenlik və müdaxilə etməmək.

Müdaxilə etməmək prinsipi reaksiyanı sıfırlamır. BMT Nizamnaməsində daxili yurisdiksiya prinsipi mövcud olsa da, bu, xüsusən insan hüquqları kimi sahələrdə beynəlxalq narahatlıq bildirməyi, BMT mexanizmlərində məsələ qaldırmağı avtomatik qadağan etmir. Üstəlik, Nizamnamənin özündə müəyyən hallarda BMT-nin VII fəsil tədbirləri istisna kimi tanınır.

Nəticə etibarilə, dövlətlərin mövqeyi hüquqi baxımdan susmaq ilə birbaşa müdaxilə arasında, legitim beynəlxalq alətlərdən istifadə etməklə qurula bilər.

Beynəlxalq hüquqi baxımdan işlək və düzgün yanaşma bir neçə əməli komponent üzərində formalaşır.

Birincisi, epizod-epizod qiymətləndirmə aparılmalıdır: hər ölüm hadisəsində kim, hansı səlahiyyətlə, hansı təhlükəyə cavab olaraq, hansı vasitə ilə sualları mərkəzi yer tutur.

İkincisi, güc tətbiqinin əsas testləri – zərurilik, mütənasiblik və hesabatlılıq həm konkret icraçı səviyyəsində, həm də komanda zənciri, əmrlər və normativ qaydalar kontekstində yoxlanılmalıdır.

Üçüncüsü, araşdırma öhdəliyi müstəqil, qərəzsiz, sürətli və effektiv istintaq tələb edir. Cəzasızlıq əlamətləri güclənərsə, beynəlxalq mexanizmlərin rolu daha da artır.

Dördüncüsü, sübutların qorunması xüsusi əhəmiyyət daşıyır: video və foto materiallar, tibbi sənədlər, saxlanma qeydləri, ölüm şəhadətnamələri gələcəkdə həm beynəlxalq mexanizmlərdə, həm də milli məhkəmələrdə əsas sübut bazasına çevrilə bilər. Nəhayət, terminologiyada ehtiyatlılıq zəruridir: “soyqırım”, “insanlıq əleyhinə cinayət” kimi anlayışlar siyasi ritorika ilə deyil, hüquqi meyarlar və sübut standartı ilə işlədilməlidir.

Beləliklə, etirazlar zamanı ölüm hallarına və beynəlxalq reaksiyalara hüquqi qiymət vermək üçün ən səmərəli yol hadisələrin hüquqi təsnifatını dəqiqləşdirmək, güc tətbiqinə dair beynəlxalq standartları epizodlar üzrə tətbiq etmək, araşdırma və sübutların qorunması öhdəliyini mərkəzə qoymaq, habelə ağır beynəlxalq cinayət kateqoriyalarını yalnız fakt-nəticə-nümunə (pattern) əsasında və tələb olunan sübut səviyyəsinə uyğun şəkildə müzakirə etməkdir.

Əlövsət Allahverdiyev,

Hüquq üzrə fəlsəfə doktoru

Bakı Dövlət Universiteti Hüquq fakültəsinin müəllimi