Xankəndi Sammiti: Regional sabitliyə və davamlı inkişafa keçid

İqtisadi Əməkdaşlıq Təşkilatının 17-ci sammitinə Azərbaycanın ev sahibliyi etməsi və bu mötəbər tədbirin məhz işğaldan azad edilən Qarabağda – Xankəndidə keçirilməsi özlüyündə rəmzi məna daşıyır. Azərbaycanın təşəbbüsü ilə keçirilən bu tədbir post-münaqişə dövrünün strateji mərhələsində suverenlik, iqtisadi inkişaf və diplomatik çeviklik kimi üç əsas amili önə çıxarmaqla yanaşı həm də İƏT Zirvəsi vasitəsilə Azərbaycan həqiqətlərinin bir daha dünyaya bəyan edilməsidir. Tarixi ədalətin bərpasından sonra ilk dəfə beynəlxalq səviyyəli Zirvə toplantısının Xankəndidə baş tutması ölkəmizin regionda artan təsirini və müəyyənedici güc statusunu bir daha təsdiqləyir; bununla dünyaya tarixi Azərbaycan şəhərinin siyasi, iqtisadi əhəmiyyətini göstərir.

Xankəndidə yeni müasir infrastrukturun qurulması, nəqliyyat və informasiya şəbəkələrinin bərpası və belə mötəbər beynəlxalq tədbirlərə ev sahibliyi etməsi Azərbaycanın “post-münaqişə” siyasətinin sistemli və ardıcıl olduğunu göstərir. Yaxın keçmişdə separatizmin baş qaldırdığı bu tarixi Azərbaycan şəhərində bu gün suverenlik, regional əməkdaşlıq və iqtisadi sabitlik bayrağı dalğalanır.

Diqqətçəkən mühüm məqamlardan biri də Ermənistan və ona havadarlıq edən xarici qüvvələrin 30 il ərzində minaladığı və “boz zona”ya çevirdikləri Qarabağın qısa zaman kəsiyində “yaşıl bölgə”yə çevrilməsidir. Yenidən həyata qaytarılan Qarabağ və Şərqi Zəngəzur dünyanın müasir çağırışlarına uyğun olaraq “yaşıl enerji” zonası elan edilib və bu istiqamətdə mühüm işlər həyata keçirilir. Bu, Azərbaycanın sülh təşəbbüslərinin yalnız sənədlər üzərində deyil, konkret addımlarla reallaşdırıldığının əyani təsdiqidir. Bu Sammit həllini gözləyən mühüm məqamlardan biri kimi Azərbaycanın yaşıl iqtisadiyyat modelinə keçidini gücləndirəcək, Xankəndi və bütövlükdə Qarabağın turizm potensialını artıracaq, yerli məşğulluğun artırılmasına mühüm töhfələr verəcək.

Zirvə görüşü çərçivəsində müzakirə edilən məsələlərin əsas qismi türk birliyinin möhkəmlənməsi istiqamətinə hədəflənən addımlardır. 1985-ci ildə yaradılan İqtisadi Əməkdaşlıq Təşkilatında hazırda Azərbaycan, Türkiyə, İran və Pakistan ilə yanaşı Əfqanıstan, Qazaxıstan, Qırğızıstan, Özbəkistan, Tacikistan, Türkmənistan da təmsil olunur ki, bu da onun türk-islam birliyinin güclənməsini şərtləndirən təşkilat olduğunu göstərir.

Təşkilatın yaradılmasında məqsəd dayanıqlı iqtisadi inkişafa nail olmaq, ticarəti təşviq etmək, dünya iqtisadiyyatına inteqrasiya və bütün üzv dövlətlər üçün səmərəli nəqliyyat-logistika sistemini inkişaf etdirməkdən ibarət olub. Müstəqilliyini bərpa edən Azərbaycan təşkilata 1992-ci ildə qoşulub. Azərbaycanla yanaşı Mərkəzi Asiya respublikaları da yeni iqtisadi modelə keçidlə əlaqədar olaraq region dövlətləri ilə qarşılıqlı faydalı əməkdaşlıq əlaqələri genişləndirmək üçün təşkilata üzv olublar.
Azərbaycan İƏT-da həm geosiyasi, həm də iqtisadi baxımdan aparıcı dövlətlərdən biridir. Ölkəmizin irəli sürdüyü və beynəlxalq əhəmiyyətə malik olan layihələrdə təşkilata üzv dövlətlər həvəslə iştirak edirlər. Bakı İƏT-in 2006-cı ilin mayında və 2012-ci ilin oktyabrında 9-cu və 12-ci Zirvə görüşlərinə uğurla ev sahibliyi edib. Həmin zirvə görüşlərində Azərbaycanın təşəbbüsü ilə enerji təhlükəsizliyi, nəqliyyat bağlantılarının gücləndirilməsi, ekoloji məsələlər və davamlı inkişaf mövzularında vacib sənədlər qəbul olunub. Bu toplantılar çərçivəsində qəbul olunan qərarlar təşkilat daxilində əməkdaşlığın keyfiyyətcə yeni mərhələyə keçməsinə şərait yaradıb.

Cənubi və Mərkəzi Asiyadan tutmuş Orta Şərqə qədər geniş bir coğrafiyanı əhatə edən və 10 dövləti bir araya gətirən İqtisadi Əməkdaşlıq Təşkilatı bu gün regionda iqtisadi inteqrasiya, strateji əməkdaşlıq üçün önəmli platforma rolunu oynayır. Bu sammitdə müzakirə olunan infrastruktur layihələri, nəqliyyat dəhlizləri, enerji təhlükəsizliyi, rəqəmsal transformasiya və yaşıl iqtisadiyyat kimi mövzular Azərbaycanın təşəbbüskar mövqeyini bir daha nümayiş etdirir.

Təşkilata üzv olan türkdilli ölkələrin liderləri – Türkiyə Prezidenti Rəcəb Tayyib Ərdoğan, Özbəkistan Prezidenti Şavkat Mirziyoyev, Qazaxıstan Prezidenti Kasım-Jomart Tokayev, Qırğızıstan Prezidenti Sadır Japarov bu Zirvə görüşünə qədər də Qarabağ və Şərqi Zəngəzurda səfərdə olublar. Qardaş türk ölkələri işğaldan azad olunmuş torpaqlarımızda həyata keçirilən quruculuq işlərinə də öz töhfələrini və dəstəklərini göstərməkdədirlər. İƏT-in Zirvə görüşü ərəfəsində ötən il təməli Prezident İlham Əliyev və Qırğızıstan Prezidenti Sadır Japarovun iştirakı ilə qoyulan “Aykol Manas” məktəbinin açılışı da bu töhfələrdən biridir. Ötən müddət ərzində Füzuli rayonunda Özbəkistan və Qazaxıstan tərəfindən məktəb və yaradıcılıq mərkəzi inşa edilərək istifadəyə verilib.
Bu sadalananlarla yanaşı, İƏT üzvü olan Türkiyə və Pakistanın 44 günlük Vətən müharibəsi dövründə Azərbaycana göstərdikləri mühüm siyasi və mənəvi dəstəkləri İƏT-də birləşən ölkələrin həmrəyliyini, Azərbaycanın haqq işinə dəstək verdiklərini və müttəfiqlik münasibətləri sərgilədiklərini göstərir.

Bu baxımdan Xankəndidə keçirilmiş Zirvə görüşü regional inteqrasiyanın yeni mərhələsini stimullaşdırır və beynəlxalq siyasi arenada Azərbaycanın mövqeyini daha da gücləndirir. Azərbaycan bu gün bölgədə və regionda liderlik, təhlükəsizlik və əməkdaşlıq platforması kimi qəbul edilir.

Bütün bunlar Azərbaycanın qlobal mənada strateji aktora çevrilməsinin bariz nümunəsidir. Sammitdə Xəzər İqlim Bəyannaməsi, karbon ticarəti və “yaşıl enerji zonası” kimi təşəbbüslərin müzakirə olunması, investisiya axınının stimullaşdırılması, Qarabağ bölgəsinə olan marağın daha da artırılması, ticarət və logistika dəhlizlərinin genişlənməsi, Qarabağ bölgəsinin iqtisadi bərpası və İƏT ölkələrinin bu prosesə cəlbi, Azərbaycan məhsullarının İƏT ölkələrinə ixracı, kənd təsərrüfatı, rəqəmsal texnologiyalar sahəsində gözlənilən razılaşmalar ölkəmiz üçün strateji əhəmiyyət daşıyır.

Zirvə çərçivəsində qəbul olunan sənədlər və liderlərin verdiyi mesajlar regionun iqtisadi gələcəyi ilə bağlı ümumi baxışın formalaşdığını göstərir və sübut edir ki, İƏT-in gələcək fəaliyyətində praktiki nəticələrə yönəlmiş əməkdaşlıq, iqtisadi inteqrasiya və ortaq maraqlar əsasında tərəfdaşlıq prioritetlərini formalaşdırır.

Ticarətdən nəqliyyata, ətraf mühitdən enerjiyə qədər müxtəlif sahələrdə geniş potensiala malik İƏT-in bu Zirvə görüşü iqlim dəyişmələrinə həsr olunduğu üçün səsləndirilən bütün fikirlərin mərkəzində dayanıqlı inkişaf, ekoloji balansın qorunması və “yaşıl iqtisadiyyat”ın təşviqi dayanırdı. İqlim dəyişmələrinin yaratdığı qlobal təhlükələr fonunda İƏT-ə üzv ölkələrin məsələyə vahid mövqedən yanaşması onun ekoloji təhlükəsizlik baxımından da nə qədər vacib olduğunu nümayiş etdirdi. Zirvə çərçivəsində irəli sürülən təşəbbüslər – təmiz enerji texnologiyalarının tətbiqi, “yaşıl nəqliyyat” şəbəkələrinin yaradılması, tullantıların idarə olunması və su ehtiyatlarının səmərəli istifadəsi kimi məsələlər gələcəkdə bölgənin iqtisadi inkişaf modelinin formalaşmasına zəmin yaradır.

Bu o deməkdir ki, Xankəndi Zirvə görüşü həm iqlim çağırışlarına cavab vermək, həm də onları yeni iqtisadi fürsətə çevirmək yolunda strateji dönüş nöqtəsi kimi tarixi əhəmiyyət daşıyır. Xankəndidə birləşən İƏT ölkələri, əslində, təkcə bəyannamələrə imza atmadılar – onlar gələcək üçün ortaq iradə, güclü regional nizam və sabit inkişaf doktrinasına səs verdilər.

Cavanşir Feyziyev
Millət vəkili, fəlsəfə doktoru