İran böhranında paralel güc mərkəzlərinin açıq toqquşması

İranda son həftələrdə yaşananlar ölkənin daxili siyasi strukturunda uzun illər gizli şəkildə mövcud olan gərginliklərin səhnəyə çıxmasıdır. Etirazların miqyası və intensivliyi sadəcə sosial-iqtisadi səbəblərlə izah edilə bilməz.

Rejim interneti və beynəlxalq telefon rabitəsini tam kəsməklə informasiya axınını nəzarətə götürməyə çalışsa da, etirazların coğrafiyası və ardıcıllığı göstərir ki, həm hakimiyyət daxilində koordinasiya böhranı var, həm də idarəetmə sistemi əvvəlki kimi “vahid mərkəz”lə hərəkət etmir. Bu səbəbdən ali liderin nəzarətində “milli müdafiə şurasının” aktivləşdirilməsi rejimin özünü yenidən toparlama cəhdidir. Bu, mövcud strukturların təkbaşına böhranı idarə etmək gücündə olmadığını, qərarverici mərkəzin müxtəlif cinahlara parçalandığını göstərir.

Xameneinin toxunulmaz lider obrazının zəifləməsi isə simvolik deyil, sistemin ideoloji dayaqlarının sarsılması deməkdir. Son illərdə qorunan “vahid müqavimət xətti” artıq təkcə regionda deyil, İran daxilində də eyni gücdə qəbul edilmir və bu, post-Xamenei dövrünün faktiki olaraq başladığını göstərir.

Digər tərəfdən, proseslərin xarici müstəvidə qavranılma forması da dəyişib. ABŞ administrasiyası daxilində İrana münasibət kəskin şəkildə parçalanıb. Trampın elitaya yönəlik “cərrahi zərbələr” modelini açıq şəkildə gündəmə gətirməsi, Rubio kimi siyasətçilərin rejimin tam rəhbərliyinin məhv edilməsi barədə çağırışları Vaşinqtonda müdaxilə ssenarisinin real müzakirə mövzusu olduğunu göstərir.

Eyni zamanda Senatda və Ağ Evdə diplomatiyaya şans verilməsi tələb olunur və bu, ABŞ-nin hələ yekun strategiyaya qərar vermədiyini göstərir. İranla ticarət edən ölkələrə 25 faiz tarif tətbiqi isə Vaşinqtonun regional aktorları seçimə məcbur edən iqtisadi təzyiq alətidir.

Bu fonda Rusiya ilə İran arasında raket, dron və hərbi texnika tədarükünün sürətlə artması, Şoyqunun həm İsrail, həm də Tehranla paralel danışıqları Moskvanın böhrandan öz strateji üstünlüyü üçün istifadə etdiyini göstərir.

Beləliklə, İranın daxili böhranı artıq regional güc balansını dəyişdirən çoxlayihəli qarşıdurmaya çevrilir və bu, Yaxın Şərqdə yeni siyasi nizamın formalaşmasının ilk mərhələsi hesab oluna bilər.

Züriyə Qarayeva