Müəllimə “dilənçi” demişdilər, indi də “hinduşkabaş”... EKSPERT RƏYİ

Məktəb direktorlarının davranışları təhsil sistemində mövcud olan idarəetmə problemlərinin yalnız bir nümunəsidir

Bakı şəhəri 301 nömrəli tam orta məktəb direktorunun müəllimlərə qarşı uyğunsuz davranışı ilə bağlı aşkara çıxarılan faktlar üzrə araşdırmalar davam edir. Bu barədə Bakı Şəhəri üzrə Təhsil İdarəsindən məlumat verilib. Qeyd edilib ki, martın 6-da Elm və Təhsil Nazirliyi yanında Məktəbəqədər və Ümumi Təhsil üzrə Dövlət Agentliyinin və Bakı Şəhəri üzrə Təhsil İdarəsinin nümayəndələri məktəbdə olub, pedaqoji heyətin üzvləri ilə müvafiq söhbətlər aparıblar. Araşdırmanın nəticəsi barədə ictimaiyyətə əlavə məlumat veriləcək. Qeyd edək ki, paytaxtın Biləcəri qəsəbəsində yerləşən 301 nömrəli tam orta məktəbin müəllimləri direktor Sevda Sarıyevanın dərs saatlarını rüşvətlə bölüşdürdüyünü iddia edirlər. Müəllimlərin sözlərinə görə, onlar direktor tərəfindən təhqir, hətta, təhdid də edilir: “Müəllimləri valideynlərin yanında təhqir edir. Bizə “dərs dilənçiləri”, “hinduşkabaş” deyir”. İddialara görə, direktor tərəfindən məktəbin bir korpusu da bağlanıb. Səbəb kimi binanın qəzalı vəziyyətdə olduğu bildirilib. Amma həmin binada hazırda sakinlər yaşayırlar. Müəllimlər bildiriblər ki, üzləşdikləri problemlərlə bağlı müxtəlif dövlət qurumlarına müraciət ediblər.  

Qeyd edək ki, sözügedən məsələ məktəb direktorları ilə bağlı qeydə alınan ilk biabırçılıq deyil. Zaman-zaman yazılı və elektron mediada bəzi məktəb direktorları tərəfindən rəhbər işçiyə yaraşmayan hərəkətlərə yol verməsi, kollektiv üzvləri və valideynlərlə qarşıdurma yaratması kimi faktlarla rastlaşırıq. Özünü “firon” hesab edən, “burda mənəm, Bağdadda kor xəlifə” deyən məktəb direktorlarının sayı günü-gündən artır. 

Sözügedən mövzu ilə bağlı fikirlərini “Sherg.az”la bölüşən təhsil eksperti Kamran Əsədov da qeyd edib ki, Azərbaycanda məktəb direktorlarının davranışları təhsil sistemində mövcud olan idarəetmə problemlərinin yalnız bir nümunəsidir: 

“Bir neçə gün əvvəl digər bir məktəbdə direktorun müəllimlərə “dilənçi” deməsi ilə bağlı səs yazısının yayılması da vəziyyətin nə qədər kritik olduğunu göstərir. Son illərdə Azərbaycanda məktəb direktorları ilə bağlı şikayətlərin artması göstərir ki, bu, ayrı-ayrı şəxslərin davranışı ilə məhdudlaşan problem deyil, sistemin özündə ciddi boşluqlar mövcuddur. Məktəb direktorlarının təyinat prosesi Azərbaycanda ciddi problemlərdən biridir. Hazırda məktəb direktorları müsabiqə əsasında seçilsə də, bəzi hallarda bu proses formal xarakter daşıyır və vəzifələr daha çox şəxsi əlaqələrə, qeyri-rəsmi göstərişlərə və ya müəyyən qrupların maraqlarına uyğun şəkildə bölüşdürülür. Bu, peşəkar və idarəetmə qabiliyyətləri yüksək olan namizədlərin kənarda qalmasına, rəhbərlik üçün uyğun olmayan şəxslərin isə məktəblərə rəhbərlik etməsinə gətirib çıxarır. Beynəlxalq təcrübəyə baxdıqda isə görürük ki, inkişaf etmiş ölkələrdə məktəb direktorları ciddi seçim prosesindən keçir. Məsələn, Finlandiyada məktəb direktoru olmaq üçün pedaqoji sahədə uzunillik təcrübə, idarəetmə qabiliyyəti və strateji planlaşdırma bacarıqları əsas şərtlər kimi qiymətləndirilir. Bundan əlavə, direktorların fəaliyyəti mütəmadi olaraq müstəqil nəzarət orqanları tərəfindən monitorinq edilir və qiymətləndirilir. Azərbaycanda isə məktəb direktorları təyin olunduqdan sonra onların fəaliyyətinə nəzarət demək olar ki, çox zəif aparılır. Bu da bəzi hallarda onların özlərini toxunulmaz hiss etmələrinə və məktəbi şəxsi biznes strukturu kimi idarə etmələrinə səbəb olur”.

K.Əsədovun sözlərinə görə, məktəb direktorlarının müəllimlərə və valideynlərə qarşı qeyri-etik davranış sərgiləməsi ciddi problemdir: 

“Azərbaycan qanunvericiliyinə əsasən, direktorlar məktəbdə sağlam psixoloji mühitin yaradılmasına cavabdehdirlər. “Təhsil haqqında” Qanunun 29-cu maddəsində göstərilir ki, təhsil müəssisələrinin rəhbərləri müəllimlərin hüquqlarını qorumalı, onlara qarşı hər hansı qeyri-etik və ya təhqiredici münasibətə yol verməməlidirlər. Lakin son dövrlərdə bir çox məktəbdə direktorların müəllimləri aşağılaması, onlara qeyri-etik ifadələr işlətməsi halları geniş yayılıb. Bu, müəllimlərin peşəkar fəaliyyətinə mənfi təsir edir və onların iş mühitində özlərini rahat hiss etmələrinə mane olur. Müəllimlər artıq məktəbdə özlərini bir akademik mühitin üzvü deyil, tabelikdə olan sıravi işçi kimi hiss edirlər. Bununla yanaşı, bəzi direktorlar müəllimlərdən rüşvət tələb edir, məktəbdə işləmək üçün qeyri-rəsmi ödənişlər tələb olunur və hətta bəzi məktəblərdə müəllimlərdən məktəb üçün müxtəlif “fondlar”a pul köçürmələri istənilir”.

Ekspertin sözlərinə görə, məktəblərdə rəhbərliklə bağlı problemlərin əsas səbəblərindən biri nəzarət və hesabatlılıq mexanizmlərinin zəif olmasıdır: 

“Bir çox hallarda müəllimlər və valideynlər məktəb direktorlarından narazı olduqda bunu rəsmi şəkildə bildirməkdən çəkinirlər. Çünki belə hallarda çox vaxt ya onların səsi eşidilmir, ya da nəticə olmur. Azərbaycanda təhsil sistemində məktəb direktorlarının fəaliyyətinə effektiv nəzarət mexanizmi mövcud deyil. Bir çox inkişaf etmiş ölkələrdə məktəb direktorlarının fəaliyyəti müstəqil nəzarət orqanları tərəfindən müntəzəm olaraq yoxlanılır. Məsələn, Böyük Britaniyada məktəb rəhbərlərinin fəaliyyəti "Ofsted" adlı müstəqil qurum tərəfindən qiymətləndirilir və direktorların etik qaydalara riayət etməməsi aşkarlanarsa, onlar ciddi şəkildə cəzalandırılır. Finlandiyada isə direktorların işinə cəmiyyətin və məktəb icmasının nəzarət etməsi üçün xüsusi mexanizmlər yaradılıb. Valideynlər və müəllimlər hər il direktorların fəaliyyəti ilə bağlı rəy bildirir və bu rəylər onların vəzifədə qalmasına təsir edir”.

K.Əsədovun fikrincə, Azərbaycanda məktəb direktorları ilə bağlı problemlərin həlli üçün bir neçə vacib addım atılmalıdır: 

“Birinci növbədə, direktor təyinatı ilə bağlı qaydalar daha da sərtləşdirilməli və seçim prosesi tam şəffaf aparılmalıdır. Bütün namizədlər yalnız peşəkarlıq və idarəetmə bacarıqlarına əsasən seçilməlidir. İkincisi, direktorların fəaliyyəti üzərində ciddi nəzarət mexanizmi qurulmalıdır. Direktorların etik qaydaları pozduğu hallar təkcə şikayətlər əsasında yox, həm də müstəqil monitorinq sistemləri vasitəsilə araşdırılmalıdır. Üçüncüsü, məktəblərdə anonim şikayət mexanizmi yaradılmalı və müəllimlər, valideynlər və hətta şagirdlər məktəb rəhbərlərinin qeyri-etik davranışı barədə rahat şəkildə məlumat verə bilməlidirlər. Dördüncüsü, məktəb direktorlarının etik qaydalar çərçivəsində idarəetmə aparması üçün mütəmadi təlimlər təşkil olunmalı və onlara liderlik, kommunikasiya və psixoloji idarəetmə ilə bağlı bacarıqlar öyrədilməlidir”.

Mütəxəssisin sözləriinə görə, bütün bu tədbirlər görülmədiyi təqdirdə, məktəb direktorları ilə bağlı problemlər davam edəcək və təhsilin keyfiyyətinə ciddi ziyan vuracaq: 

"Təhsil yalnız dərsliklərdən ibarət deyil, həm də sağlam mühit və idarəetmədən asılıdır. Əgər məktəb direktorları müəllimlərə hörmət etmirsə, onların peşəkar fəaliyyətini dəyərləndirmirsə, təhsil sistemindən yüksək nəticələr gözləmək çətin olacaq. Məktəb rəhbərlərinin özbaşınalığını dayandırmaq üçün təhsil siyasətində fundamental dəyişikliklər edilməlidir. Əks halda, müəllimlərin hörməti azalacaq, məktəblərdə akademik mühit zəifləyəcək və bu da təhsilin ümumi səviyyəsinə mənfi təsir edəcək. Təhsil idarəçiliyində ciddi islahatlar aparılmasa, müəllimlərin hüquqları pozulmağa, məktəblərdə özbaşınalıq davam etməyə və təhsil sistemi daha da geriləməyə davam edəcək".