Icma.az
close
up
RU
Menu

Dublin səfəri Azərbaycanın Avropa siyasətinin yeni istiqamətlər üzrə paralel şəkildə inkişaf etdiyini göstərdi ŞƏRH

Yuxusuzluq infarkt və insult riskini artırır Həkimdən xəbərdarlıq

Bakını qoyub Ağstafaya köçdü 87 yaşlı Xalq artistinin həyatı necə keçir?

SÖZÜN İŞIĞINDA KEÇƏN ÖMÜR Qazi şair Ədalət Nicatın 60 illiyi qeyd olunub

TÜRK MÜDAFİƏ SƏNAYESİNİN YENİ UĞURU... 51 dronu bir neçə saniyədə məhv edir + VİDEO

Azərbaycanın İKT sektorunda rekord artım: Region ölkələri ilə fərq nə qədərdir?

Ozan Güven “Aşk ı Memnu”nun “Behlül”ü ola bilərmiş

İngiltərə İspaniyanı məğlub edərək qrup lideri OLDU

Azərbaycanda sərnişin mikroavtobusu qəzaya uğradı: Çox sayda yaralı var Video

2040 cı ilə qədər qlobal iqtisadiyyatda nə baş verəcək: Azərbaycan hansı mövqedə olacaq?

Futbol turniri valideynlərin davranışına görə dayandırıldı

Paşinyan Pnompendə Bakı və İrəvan arasında sülhdən danışdı

“Boranı” restoranı ilə bağlı iddia: Tək gəldiyi üçün müştəriyə girişə icazə verilmədi

İtaliyadan Ukraynaya yeni hərbi dəstək: İki peykin radar məlumatları veriləcək

Dislipidemiyanın aktual məsələləri: Qərar qəbuletmə vaxtı mövzusunda Elmi praktiki simpozium həyata keçiriləcək

Belçikadan möhtəşəm geridönüş: İtaliya darmadağın edildi

Onkoloji xəstəliklərin müalicəsi sığorta ilə ödənilməlidir Deputatdan TƏKLİF

İran parlamenti ABŞ la danışıqların başa çatdığını açıqlayıb

Braziliya futbolunun əfsanəsi 11 il sonra futbola qayıtdı...

Deklan Rays “Arsenal”la beşillik müqavilə barədə razılığa gəldi

Əli Şirin Şükürlü: Biristiqamətli zaman: əbədilik mövcuddurmu?

Əli Şirin Şükürlü: Biristiqamətli zaman: əbədilik mövcuddurmu?

Icma.az, Adelet.az portalından verilən məlumatlara əsaslanaraq xəbər verir.

   (fəlsəfi esse)

     Zaman niyə bir istiqamətli – keçmişdən gələcəyə doğru axır. Biz niyə keçmişi xatırlayır, gələcək barədə təsəvvürə malik deyilik, nəhayət, əbədilik varmı? Bütün bu sualların doğurduğu perspektivlər bəlkə də bu anlayışın bir kəmiyyət göstəricisi olaraq istifadə edildiyi elm sahələri (məsələn, riyaziyyat, fizika) üçün bir elə də əhəmiyyət kəsb etmir, amma elm fəlsəfəsinə baş qoşdunsa vəziyyət dəyişir. Axı bu halda dünyanı tam şəkildə anlamaq istəyirsən.

    Zaman bir istiqamətli axır, keçmişdən gələcəyə doğru, əgər doğurdan da axırsa. Bir çox alim və filosoflar bu fikirədir: zaman subyektiv anlayışdır, idrakın reallığı dərketmə ölçüsü olaraq, hadisə və hərəkətin dəyişməsini xarakterizə edir. Yəni düşüncədən kənar mövcud olan obyektiv reallıq deyil. Bütün hallarda yuxarıdakı suallar aktuallığını saxlayır. Yəni zaman insan düşüncəsindən kənarda mövcud reallıqdır və yaxud tərsinə, fərq etməz bu sualların doğurduğu perspektivlərin elmi-fəlsəfi konteksində izahı var. Və bu essedə çalışmışıq ki, oxuyub öyrəndiklərimizi bir balaca improvizə edərək bunlara qısa şərh və izah verək.

     Kainatda entropiya – nizamsızlığın səviyyəsi getdikcə artır. Hər şey köhnəlir, tükənir, tədricən tükənmə yoxolma ilə nəticələnir. İsti soyuğa çevrilir, buz əriyir, sınan əşya öz-özünə bərpa olunmur. Dağılma prosesi yaranmadan rahat baş verir. Dünyada nizam az, nizamsızlıq isə həddən çoxdur və artım da durmadan baş verir. Kənar müdaxilə olmadan bu kimi proseslərin tərsinə baş verməsi mümkünsüzdür. Hətta sınan fincanın qalıqlarını təsadüfi qaydada yığmaqla (bu təsadüfiliyin kənar müdaxilə olmadığını hesab etsək də) onu  təzədən bərpa etmək istəsək belə, tam bərpası ehtimalı olduqca çox kiçik, bəlkə də sıfıra bərabərdir.

    Nizamdan nizamsızlığa hərəkət düşüncəmizi də ardınca aparır; bir istiqamət boyu – tükənməyə sarı; keçmişdən gələcəyə doğru. Çünki varlığımız – fiziki mövcudluq göstəricisi olan bədənimiz bu termodinamik axının bir hissəsidir. Kosmoloji modellərə əsasən, Kainat yaranışda çox nizamlı vəziyyətdə olub. Yox, əgər yaranışda xaotiklik – nizamsızlıq olsaydı, o zaman entropiya da baş verməz, entropiyaya uyğun zaman axını da mövcud olmazdı. Qavrama, yaddaş, səbəbiyyət əlaqəsi entropiya artımı ilə bağlıdır. İnsan yalnız entropiya artımının doğurduğu gələcəyə doğru zaman axınında yalnız keçmişi xatırlayır. Bu biristiqamətli axın ona gələcəyin (bəzi hipotezlərə görə, gələcək də keçmiş kimi mövcuddur) qavrayışa, yaddaşa köçməsinə imkan vermir.  

    İndi isə fərz edək kainatda əksinə proses baş verir. Entropiya azalır, yəni nizamsızlıqdan nizama doğru hərəkət baş verir. Heç bir müdaxilə olmadan öz-özünə soyuq su istiyə, sınan fincan gerçək halına çevrilər. O zaman düşüncəmiz də nizamsızlıqdan nizama doru qurular – zaman tərsinə axar: keçmişə doğru. Mövcud olan hər şey yenilənər, dağılan hər şey bərpa olunar, hətta yox olan var olar. Yaddaşımız da əks istiqamətdə yazılardı; gələcəkdən keçmişə doğru.

     Elmin gəldiyi qənayətə görə isə kainatda entropiya – nizamsızlıq durmadan artır və entropiyanın maksimum qiymətində ( buna “Kainatın istilik ölümü” deyilir) – tükənmə anında zaman axını: keçmiş və gələcək mövcud olmayacaq, “həmişə indi”  - əbədilik yaranacaq. Elmi-fəlsəfi düşüncənin bu refleksiyası isə teoloji sistemlərin “kainatın əbədilik vəziyyətinin mövcudluğu” konsepsiyası ilə üst-üstə düşür.

  İdrakınız işıqlı olsun!

   P.S.   Ədəbi suprematizm: elm, fəlsəfə və ədəbiyyat vəhdətində bir bədii mətni konteksə uyğun hesab edirəm:

          Ədəbi suprematizm:

              tərsinə zaman

                (şeir-esse)

gəlin

zamanın tərsinə gərdişinə baxaq. bəli. bəli,

məhz tərsinə gərdişinə

gözlənilmədən doğulan birinin timsalında.

hamı heyrət içində donub qalmışdı

doğum evində. ana çevirib üzünü divara

hönkürürdü dəhşət içində; körpəsi

qoca doğulmuşdu – mocüzəyə bax.

hərarət hiss elədi ana üzündə. yanağında gəzən

bambalaca barmaqlardan içinə süzülən xoş duyğuların

bir anda oyatdığı analıq sevgisiylə çevrilib

bağrına basdı qoca körpəsini.

bir qucaqlıq qoca gəlmişdi dünyaya.

bir neçə gün sonra

tutub qocasının əlindən evinə döndü ana.

sevdi qocasını kiçildə-kiçildə.

yaşıdı körpələr böyüdükcə, o kiçilirdi. yaşlanma – böyümək imiş demə.

o kiçilirdi; başqa münasib ad tapa bilmir adam bu vəziyyətdə.

o kiçilirdi, yəni böyüyürdü tərsinə.

əvvəl ortayaş adama çevrildi, sonra cavana.

qoluna taxdığı saatın əqrəbləri tərsinə fırlanırdı.

tərsinə dəyişirdi təqvimdəki günlər də; ayın 30-u,

sonra 29-u, ... beləcə 1-i son günü olurdu yaşadığı ayların.

illər də beləcə

tərsinə vurudu ömrünü başa.

tərsinə yaşayırdı zamanı. çayda axına qarşı üzən adama bənzəyirdi

hamının bir istiqamətli xətt boyunca yaşadığı məkanda.

amma nə qədər çətin olsa da

hamı kimi sevir, hamı kim sevinir, hamı kimi qüssələnirdi.

sonra yeniyetməyə çevrildi, sonra uşağa.

bir gün həmyaşıd oldu oğluyla, getdi məktəbə.

bir günsə həmyaşıdı nəvəsiylə əl-ələ tutub yollandı bağçaya.

bir günsə çevrilib körpəyə köçdü dünyadan.

ana qocalıb ölmüşdü, görmədi körpəsini.

tərsinə gərdişinə baxdıq zamanın

gözlənilmədən qoca doğulan birinin timsalında.

Amma nəticə eyni; zaman

eyni nöqtədə qapandı deyəsən

Ən son xəbərləri və yenilikləri almaq üçün Icma.az saytını izləyin.
seeBaxış sayı:306
embedMənbə:https://adalet.az
archiveBu xəbər 24 Dekabr 2025 15:35 mənbədən arxivləşdirilmişdir
0 Şərh
Daxil olun, şərh yazmaq üçün...
İlk cavab verən siz olun...
topGünün ən çox oxunanları
Hal-hazırda ən çox müzakirə olunan hadisələr

Dublin səfəri Azərbaycanın Avropa siyasətinin yeni istiqamətlər üzrə paralel şəkildə inkişaf etdiyini göstərdi ŞƏRH

15 Noyabr 2026 13:13see295

Yuxusuzluq infarkt və insult riskini artırır Həkimdən xəbərdarlıq

15 Noyabr 2026 14:28see281

Bakını qoyub Ağstafaya köçdü 87 yaşlı Xalq artistinin həyatı necə keçir?

15 Noyabr 2026 15:50see277

SÖZÜN İŞIĞINDA KEÇƏN ÖMÜR Qazi şair Ədalət Nicatın 60 illiyi qeyd olunub

15 Noyabr 2026 13:40see276

TÜRK MÜDAFİƏ SƏNAYESİNİN YENİ UĞURU... 51 dronu bir neçə saniyədə məhv edir + VİDEO

15 Noyabr 2026 19:14see274

Azərbaycanın İKT sektorunda rekord artım: Region ölkələri ilə fərq nə qədərdir?

15 Noyabr 2026 13:53see266

Ozan Güven “Aşk ı Memnu”nun “Behlül”ü ola bilərmiş

16 Noyabr 2026 02:02see256

İngiltərə İspaniyanı məğlub edərək qrup lideri OLDU

16 Noyabr 2026 01:51see252

Azərbaycanda sərnişin mikroavtobusu qəzaya uğradı: Çox sayda yaralı var Video

15 Noyabr 2026 16:38see234

2040 cı ilə qədər qlobal iqtisadiyyatda nə baş verəcək: Azərbaycan hansı mövqedə olacaq?

15 Noyabr 2026 14:02see224

Futbol turniri valideynlərin davranışına görə dayandırıldı

16 Noyabr 2026 01:15see222

Paşinyan Pnompendə Bakı və İrəvan arasında sülhdən danışdı

15 Noyabr 2026 15:38see214

“Boranı” restoranı ilə bağlı iddia: Tək gəldiyi üçün müştəriyə girişə icazə verilmədi

15 Noyabr 2026 21:02see211

İtaliyadan Ukraynaya yeni hərbi dəstək: İki peykin radar məlumatları veriləcək

15 Noyabr 2026 22:01see210

Dislipidemiyanın aktual məsələləri: Qərar qəbuletmə vaxtı mövzusunda Elmi praktiki simpozium həyata keçiriləcək

16 Noyabr 2026 12:04see207

Belçikadan möhtəşəm geridönüş: İtaliya darmadağın edildi

16 Noyabr 2026 01:56see207

Onkoloji xəstəliklərin müalicəsi sığorta ilə ödənilməlidir Deputatdan TƏKLİF

16 Noyabr 2026 16:37see205

İran parlamenti ABŞ la danışıqların başa çatdığını açıqlayıb

15 Noyabr 2026 17:27see201

Braziliya futbolunun əfsanəsi 11 il sonra futbola qayıtdı...

16 Noyabr 2026 00:05see195

Deklan Rays “Arsenal”la beşillik müqavilə barədə razılığa gəldi

17 Noyabr 2026 01:11see192
newsSon xəbərlər
Günün ən son və aktual hadisələri